reportage Dag van de Wilsverklaring

‘Waarom zouden wij nog jaren moeten lijden? Dat kost ook hartstikke veel geld’

NVVE-lid Wiek Heldens spreekt de bezoekers toe. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Na 3.200 aanmeldingen voor de Dag van de Wilsverklaring moest de organisatie een aanmeldstop inlassen. Na een opzienbarende rechtszaak staat een euthanasieverzoek bij veel 60-plussers op de to-dolijst. ‘Ik ben tachtig, op een gegeven moment is het een keer klaar.’

Komt u voor de bijeenkomst over de goede dood? ‘Dan gaat u daar links het hoekje om’, wijst een medewerker van het theater in Heerenveen met cabareteske aspiraties de weg. Welkom op de Dag van de Wilsverklaring, waar voor iedere bezoeker bij binnenkomst een mapje klaarligt met daarin een voorgedrukt euthanasieverzoek. Invullen op de stippellijntjes: ‘Ik beschrijf hieronder wat ik bedoel met meer lijden dan ik kan verdragen.’

De Nederlandse vereniging voor het vrijwillig levenseinde NVVE geeft zaterdag in dertien steden lezingen en persoonlijk advies over het opstellen van verschillende soorten wilsverklaringen. In de wilsverklaring euthanasieverzoek formuleren patiënten – als ze nog helder van geest zijn – onder welke omstandigheden zij in de toekomst hun leven willen beëindigen als ze dat zelf niet meer kunnen aangeven. ‘Toen mijn schoonvader in het verpleeghuis zat zagen we daar genoeg patiënten wezenloos in een hoekje zitten met een popje op schoot’, vertelt Tineke van Dijk (65), die naar Heerenveen is gekomen met haar man Peter. Het stel heeft het voor zichzelf heel helder: zo willen ze niet eindigen.

Het opstellen van de wilsverklaring is voor hen en voor vele andere 60-plussers hier een klusje dat al een tijdje in het hoofd rondzingt, zoals bij een ander het maken van een fotoboek van de vakantie of het invullen van de belastingaangifte: je weet dat het er nou echt eens van moet komen, maar je schuift het maar voor je uit.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

Aanmeldstop

De NVVE hoopt met de Dag van de Wilsverklaring te stimuleren dat mensen bewuster over dit onderwerp gaan nadenken. Het loopt storm: toen zich vorige week onverwacht al 3.200 mensen hadden ingeschreven, zag de organisatie zich genoodzaakt een aanmeldstop in te lassen. ‘We merken dat mensen heel erg met dit onderwerp bezig zijn’, zegt directielid Dick Bosscher van de NVVE.

Dat is een direct gevolg van de uitspraak van de rechtbank Den Haag vorige maand in de zaak tegen een arts die euthanasie uitvoerde bij een diep demente patiënt. Het Openbaar Ministerie meende dat die euthanasie tegen de regels was, omdat de dame wilsonbekwaam was en dus niet meer over haar lot kon beslissen. De rechter vonniste daarentegen dat haar eerder afgegeven wilsverklaring – waarin de 74-jarige vrouw schreef dat ze niet meer wilde leven als zij vanwege haar dementie naar een verpleeghuis zou moeten – voldoende grond was voor euthanasie. De arts werd van rechtsvervolging ontslagen.

‘Dankzij die uitspraak hebben mensen nu het idee: zo’n wilsverklaring is toch wel iets waard, die kan niet zomaar aan de kant worden geschoven’, zegt Bosscher.

In Heerenveen schuifelt zaterdag ook Klazien Alberda, de 88-jarige oprichter van de NVVE, achter haar rollator door de theaterfoyer. Tevreden kijkt ze toe hoe aan andere tafeltjes mensen met NVVE-consulenten vrijelijk in gesprek gaan over hun gewenste levenseinde. Dat is wel even iets anders dan het taboe dat er nog op het onderwerp rustte toen zij in 1973 – nadat een Friese arts werd vervolgd voor het euthanaseren van haar zieke moeder – begon met de NVVE. Die pleitte toen nog voor het legaliseren van euthanasie, wat uiteindelijk in 2002 gebeurde.

Ruimte voor twijfel

Alberda wordt met ontzag bij het publiek geïntroduceerd door NVVE-consulent Wiek Heldens, gepensioneerd bosbeheerder ‘met een fascinatie voor het levenseinde’. Hij geeft een lezing met tips voor het opstellen van een wilsverklaring. Houd het bondig en blijf dicht bij uzelf, adviseert hij – juridisch hoogdravende teksten of de gang naar een notaris zijn nergens voor nodig. Zijn belangrijkste tip: houd het document voor de zelfverkozen dood ‘vooral levend’.

‘Práát er geregeld over met uw artsen, met uw naasten’, zegt Heldens. ‘U moet voorkomen dat u straks in het verpleeghuis zit en er ergens uit een la een wilsverklaring komt die vijftien jaar heeft liggen verstoffen. Want dan ontstaat er ruimte voor twijfel: zou deze persoon er nog steeds zo over denken?’

Dat het juridisch mag, betekent nog niet dat artsen ook bereid zijn een euthanasie op basis van enkel een wilsverklaring uit te voeren. In de spreekkamer zeggen de eigengereide zeventigers en tachtigers in deze zaal geregeld weerstand te treffen. Een vrouw vertelt dat haar huisarts überhaupt niet over het onderwerp in gesprek wilde met haar, een nog kerngezonde patiënt. De huisarts van zeventiger Lau verklaarde laatst na een aantal lastige sterfgevallen ‘even euthanasiemoe’ te zijn. En Peter van Dijk hoorde een huisarts zeggen dat die zeer voor euthanasie is, ‘maar niet bij dementie’.

Dementie

Consulent Heldens drukt zijn gehoor daarom op het hart niet te lang te wachten als de diagnose dementie wordt gesteld. ‘Gok er alsjeblieft niet op dat het nu na die rechtszaak wel zal lukken euthanasie te krijgen met een wilsverklaring. Het kan helpen, maar het gebeurt nog maar heel mondjesmaat.’

Wie de staat van kasplantje wil voorkomen, kan als de ziekte zich aandient maar beter ‘per kerende post’ een afspraak maken met de huisarts om over euthanasie te praten, adviseert Heldens. Op een moment dat de geest nog niet te zeer is vertroebeld om zelfstandig beslissingen te nemen. ‘Dat betekent dus eigenlijk dat u te vroeg moet sterven. Maanden of jaren te vroeg. Misschien gooit u wel tien jaar van uw leven weg.’

Voor jongeren klinkt zoiets misschien beangstigend, maar de ouderen in Heerenveen vinden die gedachte helemaal niet ongemakkelijk. ‘Ik ben tachtig, ik heb al een heel leven achter me’, zegt een dame in een rode trui. ‘Op gegeven moment is het een keer klaar.’ Een 91-jarige inwoonster van Beetsterzwaag: ‘Wij oudjes hebben alles al gedaan. Waarom zouden wij nog jaren moeten lijden? Dat kost ook hartstikke veel geld. Ik vind het helemaal niet erg om een keer dood te gaan, we kunnen hier niet allemaal blijven.’

Het vonnis van de rechter over euthanasie bij een diep demente patiënt maakte in september veel los:

Is er door de uitspraak in de euthanasiezaak rust gebracht? Nee, de spanning in de spreekkamer is misschien nog wel groter dan voorheen.

Artsen vrezen dat patiënten euthanasie als een recht gaan beschouwen. ‘Een wilsverklaring is geen waardebon.’

Analyse: het lijkt er niet op dat euthanasie bij dementie nu veel vaker zal voorkomen. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden