Waarom zit de patrijs in de spiraal omlaag?

Het kan raar lopen met vogels: vroeger zag je de patrijs overal, nu hebben ze een speciaal Jaar van de Patrijs nodig. Ligt het aan moderne landbouw?

GIESSEN - Opwinding op de Maasdijk bij het Noord-Brabantse plaatsje Giessen, zomaar op een koude, grauwe doordeweekse dag. Terwijl de kerkklokken van het hervormde kerkje op de achtergrond luiden, stoppen op het smalle dijkje dertien auto's en een motor abrupt; fotografen, journalisten en vogelbeschermers haasten zich naar buiten en richten hun camera's en verrekijkers op een wat rommelig graslandje in de bocht van de dijk. Daar beneden lopen drie niet al te opvallende vogels geschrokken weg. Het zijn patrijzen.


Ze weten het niet, maar ze zijn onderwerp en deelgenoot van een van de eerste activiteiten in het kader van het Jaar van de Patrijs, zoals dat is uitgeroepen door Vogelbescherming Nederland en Sovon Vogelonderzoek.


Het kan soms raar lopen met een vogel. Tot in de jaren vijftig van de vorige eeuw was de patrijs een van de meest algemene vogelsoorten van Nederland. Naar schatting 200 duizend paren leefden er, verspreid over het land, vooral op akkers en weilanden. Niemand die opkeek van een patrijs. De patrijs was ook eeuwenlang een geliefde prooi voor jagers en is talloze malen vereeuwigd op schilderijen van Hollandse 17de-eeuwse meesters, doorgaans in de gedaante van jachtbuit.


Maar vanaf de jaren zestig ging het mis. De aantallen liepen hard terug en volgens de laatste tellingen zijn er nog geen tienduizend paren over; in grote delen van Noord- en Midden-Nederland is de vogel al helemaal verdwenen. Die dramatische teruggang kreeg lange tijd nauwelijks aandacht, vogelbeschermers richtten zich of op weidevogels of op akkervogels. De patrijs is lastiger in te delen in een van die twee categorieën. En, zo zegt Maja Roodbergen van Sovon Vogelonderzoek, over de ecologie van de patrijs is nog lang niet alles bekend.


De patrijs is ook lastig te tellen. 'Je kunt acht keer door een gebiedje lopen zonder een patrijs te zien en de negende keer zie je er opeens twintig,' aldus Cees Wiltkamp van Vogelbescherming Nederland. De eieren van patrijzen - één legsel per jaar, van tien tot zestien eieren - zijn bijna onvindbaar verscholen in ruigtes of onder heggen. En in de zomer, als de gewassen hoog staan op het land, houden de patrijzen zich verborgen. Alleen nu, in de paartijd, is de kans om patrijzen te zien vrij groot. Al kan het ook voorkomen dat je in de winter, als er sneeuw ligt, opeens een groep van één of twee families bij elkaar ziet zitten. Zo'n groep heet een 'klucht', en het is een mooi gezicht, die bruine vogels, met de opvallende roestbruine kop en de al even opvallende donker buikvlek, in de witte sneeuw.


Vogelbescherming en Sovon hebben een 'telflyer' gemaakt, met afbeeldingen van de patrijs, en die van de fazant en de kwartel, waarmee de patrijs nogal eens wordt verward. Intensief tellen is een van de activiteiten in het Jaar van de Patrijs. Patrijzen zenderen is een andere ambitie en het is de bedoeling een aantal gebieden 'patrijsvriendelijker' in te richten.


Dat laatste betekent dat er wel iets bekend is over de oorzaken van de achteruitgang van de patrijs. Uit vooral buitenlands onderzoek (in heel Noord-west-Europa is de patrijs sinds de jaren tachtig met 94 procent afgenomen) blijkt dat ook de patrijs te lijden heeft gehad van de schaalvergroting en de intensivering van de landbouw. Maja Roodbergen: 'Er zijn minder heggen en ruige perceelranden, er is minder braakliggend land en er is minder variatie in gewassen. Daarnaast is er een gebrek aan insecten en aan onkruiden, voedsel dus, vanwege het gebruik van pesticiden en herbiciden.' Predatie, door bijvoorbeeld vossen, speelt ook een rol.


De vogelorganisaties hebben bij het terugdringen van de achteruitgang van boerenlandvogels als de patrijs hun hoop gevestigd op Europa. Er was sprake van dat in het kader van de aanstaande hervorming van het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB) relatief meer geld voor boeren zou gaan dienen voor 'vergroening' van de landbouw. Bijvoorbeeld voor het verhogen van het waterpeil in graslanden, voor gewasdiversificatie, voor meer heggen en houtwallen en de aanleg en verbreding van onbespoten akkerranden, onbehandelde stoppelvelden en bredere, hoge grasstroken. Maar volgens de laatste berichten blijft er weinig van die groene ambities over.


In het Land van Heusden en Altena gaat het nog tamelijk goed met de patrijs.


Dat komt, aldus een van de leden van de actieve natuurberschermingsvereniging Altenatuur, omdat veel boeren hier meedoen met projecten voor weidevogels en akkerranden. Tijdens de tocht door dit vlakke, strakke platteland lijkt de oplossing voor de hand te liggen. Iedere keer als iemand een patrijs ziet, zijn we net bij een wat ruiger stukje grond aanbeland. 'Rommellandjes', het woord valt alweer. Het lijkt het mantra in de strijd voor het behoud van de patrijs.


duizend paren patrijzen leven er nog in Nederland; in de jaren vijftig waren er nog 200 duizend paren


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden