Analyse

Waarom zetten we geen dwanglicenties in tegen de vaccin-farmaceuten?

Nu heel de wereld smacht naar een vaccin, maar de farmaceuten vooralsnog minder leveren dan beloofd, klonk deze week in het Europees Parlement van de Groenen en een deel van de sociaal-democraten de roep om de inzet van dwanglicenties.

null Beeld AP
Beeld AP

Dwing de vaccin-farmaceuten hun octrooigeheimen vrij te geven - de vaccins zijn immers mede met Europees geld ontwikkeld - en snel zullen de levensreddende goedjes in recordhoeveelheden uit de fabrieken rollen, zo is de gedachte.

Elk land heeft de wettelijke mogelijkheid een dwanglicentie in te zetten, zegt Ellen ‘t Hoen, expert op het gebied van patenten. Het is de waarborg dat farmaceuten hun octrooi (en dus hun macht) niet zullen misbruiken of om in te kunnen grijpen als er bijvoorbeeld tekorten zijn.

In het uiterste geval - als er geen alternatieven voorhanden zijn en de roep om vrijwillige vrijgave tegen dovemansoren is gericht - kan een overheid besluiten om tegen een vergoeding het recht om het octrooi te gebruiken aan andere fabrikanten te verlenen, zodat zij het product óók kunnen maken.

De dreiging die van zo’n dwanglicentie uitgaat, is soms effectiever dan het wapen zelf. Nederland zette bijvoorbeeld nog nooit een dwanglicentie in.

En dat, zegt gezondheidseconoom Xander Koolman (Vrije Universiteit Amsterdam), moeten de Europese lidstaten ook nu niet in hun hoofd halen. ‘Farmaceuten die landen gijzelen, daar is nu helemaal geen sprake van. Voor een laag bedrag per vaccin krijgen we straks oude vrijheden terug. Dan kun je niet vaststellen dat een monopolist misbruik maakt van zijn machtspositie en ons daarmee in de problemen brengt.’

Het paardenmiddel van de dwanglicentie past niet bij een situatie waarin meerdere aanbieders tegen redelijke prijzen zo veel mogelijk vaccins op de markt brengen, vindt Koolman.

Hoteldebotel

Het maakt de inzet van een dwanglicentie sowieso kansloos, denkt ook Marcel Canoy, hoogleraar gezondheidseconomie aan de VU. ‘Ik snap wel dat politici hoteldebotel worden, omdat ze een dwanglicentie in de wetgeving hebben, maar uiteindelijk is de inzet ervan onderhevig aan een juridische toets.’

Een rechter, zegt Canoy, zal een dwangbesluit toetsen op een deugdelijke onderbouwing. ‘En er is geen mededingsautoriteit ter wereld die nu een zaak kan beginnen om buitensporige prijzen.’

null Beeld AFP
Beeld AFP

Veel effectiever is, denkt Canoy, om nu te blijven onderhandelen en de druk te blijven opvoeren om de productie te verhogen. ‘Eigenlijk zoals nu tussen de Europese Commissie en AstraZeneca al is gebeurd.’ Ook al omdat farmaceutische bedrijven zich nu niet kunnen gedragen, ‘zoals ze soms in een niet-pandemie-tijd gewend zijn te doen.’

Dan wil de wens om de aandeelhouders te plezieren farmaceuten drijven tot lagere productie en hogere prijzen en onredelijke onderhandelingen.

‘Dat is nu niet zo plausibel. Want wat schieten ze daarmee op? Ze hebben er zelf alle belang bij zo veel mogelijk te verkopen, hoe meer hoe beter. Je wilt niet de Europese Commissie, die nu moet opkomen voor alle burgers, tegen je in het harnas jagen. Dat zal je bij een volgend duur kankermedicijn geen goed doen.’

Een dwanglicentie is dan kortom ‘niet handig, en niet aannemelijk, maar ‘spierballentaal’ van politici.’

Onwaarachtig

Sterker, zegt Koolman, ‘ik vind het onwaarachtig dat je nu uitspraken doet die de prikkel tot produceren en innoveren vermindert’. Niet alleen de Europese Commissie, ook banken en pensioenfondsen en de farmaceuten zelf investeerden miljarden in de ontwikkeling van een vaccin, in de hoop daar op een dag aan te kunnen verdienen.

‘Stel je dan voor dat je het patent afpakt. Miljarden geïnvesteerd, maar jammer, zonder de mogelijkheid om het terug te verdienen. Dan zullen ze ook voorzichtiger worden om te investeren in vaccins die de nieuwe varianten moeten bedwingen.’ Daarmee is het voorstel tot een dwanglicentie al schadelijk, zegt Koolman. ‘Ik vind dat in dit geval te ver gaan.’

Onzin, zegt patentexpert ‘t Hoen. ‘De vaccins zijn vooral met overheidsgeld ontwikkeld. Als je die kennis deelt, doe je er niemand schade mee.’

null Beeld AP
Beeld AP

De vraag is wel of je specifiek met een dwanglicentie wat opschiet, zegt ‘t Hoen. ‘Bij een vaccin gaat het niet alleen om het product - waar het patent op zit -, maar juist om het proces. Om vaccins te kunnen produceren is toegang tot de kennis, de data, de knowhow en cellijnen onontbeerlijk. Daar krijg je met een dwanglicentie waarschijnlijk geen toegang toe.’

Maar dat betekent allemaal niet dat de productiecapaciteit van alle vaccin-farmaceuten enorm omhoog zal moeten, willen we tijdig de hele wereldbevolking kunnen vaccineren. Zo langzaamaan beginnen de fabrikanten nu overeenkomsten te sluiten met andere farmaceuten, zodat die hun vaccin ook kunnen produceren. Novartis en Sanofi gaan dit jaar het Pfizer-vaccin in hun fabrieken produceren.

C-TAP

Een hoopvolle ontwikkeling, maar vooralsnog te weinig, vindt ‘t Hoen. ‘Geen enkele farmaceut kan in z’n eentje genoeg produceren voor de gehele wereld.’

Juist om dat probleem te tackelen heeft de Wereldgezondheidsorganisatie WHO in mei al C-TAP in het leven geroepen: de Covid-19 Technology Access Pool. Een initiatief waarin farmaceuten al hun kennis en kunde over de bestrijding van het virus kunnen delen, zodat collega-medische-bedrijven wereldwijd tegen een vergoeding met die kennis en kunde aan de slag kunnen.

Voorlopige tussenstand: de pool is zo leeg als een voetbalstadion in corona-tijd. Dit verklaart waarschijnlijk waarom ontwikkelingslanden bij de Wereldhandelsorganisatie al pleiten voor het tijdelijk uitstellen van de internationale regels voor de bescherming van intellectueel eigendom. En waarom de Tweede Kamer deze week unaniem een motie steunde die het kabinet opriep de druk op farmaceuten om toe te treden tot C-TAP te verhogen.

null Beeld AFP
Beeld AFP

De vooralsnog gapende leegte is een gemiste kans, zegt ‘t Hoen. ‘Toen Europa miljarden stak in de ontwikkeling van vaccins, had het moeten afdwingen dat de ontwikkelde kennis ook voor andere producenten toegankelijk zou zijn.’

Het dreigen met dwanglicenties heeft dan wellicht toch een positief effect, zegt Tom Buis van Wemos, een organisatie die zich inzet toegang tot zorg wereldwijd. ‘Het zou de farmaceuten kunnen bewegen naar de vrijwillige optie van C-TAP.’

En het zwengelt de publieke discussie aan, aldus Buis. ‘Er wordt nu net gedaan of het tekort aan vaccins een voldongen feit is, terwijl we meer kunnen doen om de productiecapaciteit te vergroten.’

Wereldwijd zijn er nog genoeg farmaceutische bedrijven die kunnen helpen, zegt Buis, zeker als het om de meer traditionele vaccins gaat.

‘Op een gegeven moment moeten we onszelf ook afvragen hoeveel verschillende soorten vaccins we willen hebben, en of de andere vaccinontwikkelaars zich ook niet beter kunnen focussen op de productie van de vaccins die bewezen effectief zijn. Er is een oplossing voor de vaccinschaarste in de vorm van C-TAP, laten we die alsjeblieft gebruiken.’

Meer over het tekort aan vaccins:

Ursula von der Leyen: ‘We zijn te optimistisch geweest over de massaproductie van vaccins’

Waarom lukt het vaccinfabrikanten niet om voldoende doses te produceren?

Nederland vaccineert traag. Hoe zetten we het prikprogrammain turbostand?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden