Waarom zetten de Duitsers zich zo fel af tegen de VS en Trump?

De leiders van Duitslands coalitiepartijen zetten zich af tegen de VS, vooral tegen Donald Trump. Dat die fel terugslaat verbaast niet. Maar wat beweegt de Duitsers?

Beeld DPA

Waarom legt uitgerekend Duitsland de nadruk op de Atlantische storing die zich ontwikkelt tussen de twee helften van het Navo-bondgenootschap?

De Duitse politiek leiders nemen plotseling geen blad voor de mond over de Amerikaanse president Donald Trump. Europa wordt op zichzelf teruggeworpen, aldus Angela Merkel, omdat de Verenigde Staten onder leiding van Trump geen betrouwbare partner meer zijn. Daar kwam de boodschap van de CDU-bondskanselier op neer toen ze zondag na de G7 een campagnetoespraak hield. Haar woorden gaan de geschiedenisboeken in als 'de biertent-rede.'

Verkiezingsretoriek?

De SPD-minister van Buitenlandse Zaken, Sigmar Gabriel, deed er nog een schepje bovenop. Trump brengt de vrede in Europa in gevaar, zei Gabriel in een interview met de regionale krant Rheinische Post. Zijn voornaamste kritiek betrof de wapendeal die de Amerikaanse president had gesloten met Saoedi-Arabië. Wie niet tegen die Amerikaanse politiek in opstand komt, is er volgens Gabriel mede schuldig aan.

Twee pro-Europese partijen die elkaar in aanloop naar de Bondsdagverkiezingen van september proberen overtroeven in hun trouw aan de Europese Unie door afkeer van de VS te etaleren na het ontwaken moet Trump er dinsdag lucht van hebben gekregen. Hij vatte zijn politieke ochtendhumeur in de 140 tekens van Twitter samen: 'We hebben een ENORM handelstekort met Duitsland. Ook betalen ze VEEL MINDER aan de Navo en defensie. Heel slecht voor de VS. Dat gaat veranderen.' (Hij heeft daar overigens feitelijk gelijk in: Duitsland besteedt maar 1,2procent van zijn bruto binnenlands product aan defensie en heeft een groot handelsoverschot met de VS.)

Hoewel Merkel in de peilingen inmiddels weer een ruime voorsprong heeft op SPD-lijsttrekker Martin Schulz, kan en wil ze zich waarschijnlijk niet veroorloven dat de sociaal-democraten het thema Europa kapen.

Is hier dus sprake van verkiezingsretoriek? Of zijn de harde woorden een poging van de Duitse politici om Trump in Europa uit te roepen tot Gezamelijke Vijand, en zo de nukkige leiders van de vertwijfelde EU in elkaars armen te drijven? Ook daarin schuilt waarschijnlijk een kern van waarheid.

De Duitse minister van Buitenlandse Zaken Sigmar Gabriel tijdens een persconferentie van de Verenigde Naties. Beeld anp

Puinhopen

Maar er speelt nog iets anders: het in Duitsland wijdverbreide antiamerikanisme waarop politici in verkiezingstijd graag inspelen.

De VS zijn natuurlijk van levensbelang geweest voor de opbloei van het na-oorlogse Duitsland. Amerika was voor de nieuwe Duitse staat, opgroeiend op de puinhopen van zijn geschiedenis, bijna als een vader. Waar nodig beschermden de VS de Duitsers tegen zichzelf en zij gaven het land zakgeld, waarmee het Wirtschaftswunder zich kon voltrekken.

Bij de Duitsers, vooral de eerste naoorlogse generaties, leidde dat vooral tot diepe dankbaarheid en een sterk gevoel van verbondenheid. Nergens in Europa worden Amerikaanse presidenten zo bejubeld als in Berlijn, van John F. Kennedy in 1963 tot, vorige week nog, oud-president Barack Obama tijdens de protestants-christelijke Kirchentag.

Maar binnen de liefde bestond een duidelijke machtsverhouding, waarbij de VS aan het langste eind trokken. Ook daarvan is de Duitse samenleving altijd doordrongen geweest. Het antiamerikanisme is waarschijnlijk een bijproduct van dat besef: de wetenschap dat het geen keuze was, die liefde voor de VS, maar een vorm van overleven.

Het was de linkse studentenbeweging in Berlijn en andere grote steden die zich in de tweede helft van de jaren zestig voor het eerst openlijk tegen de VS keerde en daarmee tegen de generatie van hun ouders. Waarbij ze hun inspiratie voor de demonstraties tegen Vietnam en tegen racisme overigens wel uit de Amerikaanse protestbeweging haalden.

In de decennia die volgden ging in een groot deel van de Duitse samenleving mopperen op de VS behoren tot het vaste borrelpraatrepertoire. Het gemopper betreft meestal de 'machocultuur', het overdreven kapitalisme, het racisme, de veronderstelde oorlogsmisdaden in Irak en elders. De socioloog Felix Knappertsbusch denkt dat kritiek op de VS voor Duitsers vooral een indirecte manier is om te benadrukken wat Duitsland allemaal goed doet, waar het trots op kan zijn.

Bewegingsruimte

De laatste politiek leider die het antiamerikanisme succesvol te gelde maakte tijdens een verkiezingscampagne was SPD-voorman Gerhard Schröder. In de zomer van 2002, in de vurige campagnestrijd tegen Edmund Stoiber, verkondigde hij dat Duitsland onder zijn leiding niet deel zou nemen aan de oorlog van Georg W. Bush in Irak een oorlog die in Duitse ogen immoreel was. Schröder deed dit overigens op een marktplein in het Nedersaksische Goslar, net zo'n beschutte provinciaal-Duitse ambiance als de biertent in München. In de weken die volgden streefde de SPD toen de CDU voorbij in de peilingen.

Schröder won de verkiezingen met dank aan Bush, zo is de in Duitsland breed gedeelde opvatting. Willen Merkel en Gabriel misschien ook een 'Schröder-moment' creëren, door zich af te zetten tegen Donald Trump? Het is niet ondenkbaar.

Maar vooral Merkel weet ook hoe klein haar bewegingsruimte is. Waar Schröder af kon zien van Duitse deelname aan de invasie in Irak, kan Merkel niet afzien van de Navo. In geopolitiek onstuimige tijden als deze zou dat ook bij een deel van haar electoraat slecht vallen.

De publiciste Anne Applebaum merkte zondag vlak na Merkels biertent-rede meteen op: 'De Sovjet-Unie en later Rusland hebben sinds 1945 steeds geprobeerd een wig te drijven tussen Duitsland en de VS. Dankzij Trump is het Poetin nu gelukt.'

Dat ze met die krasse analyse misschien wat op de zaken vooruitliep, bleek toen Merkel haar voorlichter bezwerend liet twitteren dat ze nog steeds een overtuigd atlanticus is.

Lees ook

Werkt Trump als katalysator voor Europese integratie?
Europa wordt op zichzelf teruggeworpen. Het kan niet meer volledig vertrouwen op Amerika en raakt Groot-Brittannië kwijt. Wij, Europeanen, moeten ons lot in eigen hand nemen en zelf vechten voor onze toekomst, aldus Angela Merkel.

Merkel geeft duidelijk signaal: dit is het moment om voor Europees alternatief te kiezen
De verwijdering tussen Europa en de Verenigde Staten hing al langer in de lucht, maar voor het eerst wordt die in zulke scherpe bewoordingen benoemd. Dit zegt Mathieu Segers, hoogleraar eigentijdse Europese geschiedenis aan de Maastricht University. 'De breuk in de trans-Atlantische wereld krijgt nu snel vorm.'

Trumps bezoek aan Brussel voedde de argwaan
Na zijn reis wacht de Amerikaanse president Trump een volgend schandaal: nu blijkt ook zijn schoonzoon en vertrouweling Jared Kushner betrokken te zijn bij de uitdijende Rusland-affaire.(+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden