Waarom zeggen we terreur in plaats van terrorisme?

Media en politici zeggen vaak 'terreur' in plaats van 'terrorisme'. Vreemd, want de betekenis is totaal anders. Ook na de aanslag in Barcelona van 17 augustus worden beiden termen door elkaar gebruikt. Daardoor is dit verhaal, uit 2016,  weer relevant. Lees het hieronder terug.

Beeld de Volkskrant

We leven in tijden van terreur. Kijk alleen al naar deze week. Er was 'terreurdreiging' in Brussel, waar een man met een bomgordel zou rondlopen. Uiteindelijk viel het mee: een fantast bleek met zout en koekjes een 'explosief' in elkaar te hebben geknutseld. Of Schiphol. Daar was, aldus Andries Knevel op Twitter, sprake van een 'terreuralarm'. Feitelijk ging het om twee personen die opvielen vanwege hun gedrag.

Ook na de aanslag twee weken geleden op nachtclub Pulse in Orlando spraken veel media van een 'terreuraanslag'. In Parijs en Brussel zouden de aanslagplegers 'terreur' hebben gezaaid. Het niveau van de 'terreurdreiging' werd opnieuw vastgesteld, nieuwe 'antiterreurmaatregelen' werden afgekondigd.

Niet alleen media bezondigen zich aan de terreur van het woord terreur. Na de aanslag op het satirische blad Charlie Hebdo, vorig jaar januari, gaf premier Mark Rutte via zijn twitteraccount een eerste reactie. Daarin schreef hij verbijsterd te zijn. 'Deze afschuwelijke en laffe terreurdaad raakt ons allemaal.' Ard van der Steur, minister van Veiligheid en Justitie, zei in maart over de aanslagen in Brussel en Parijs: 'Deze terreurdaden zullen ons niet weerhouden door te gaan met ons leven en met wat wij belangrijk vinden.'

Het gaat hier niet om wat de minister-president en minister van V&J zeggen, maar met welke woorden ze dat doen. Er wordt door voorlichters en assistenten nagedacht voordat een dergelijke tekst de wereld in gaat. Zij kozen voor het woord 'terreur' en niet voor 'terrorisme'.

En dat is vreemd.

Terreur is iets anders dan terrorisme. Het etymologisch woordenboek vermeldt bij het lemma 'terreur': 'Ontleend aan Frans terreur, 'schrikbewind'.' Het woord komt uit de nasleep van de Franse revolutie, in 1793-1794, toen Robespierre en de jakobijnen aan de haal gingen met de revolutionaire idealen en een nietsontziend angstregime vestigden. Tegenstanders gingen onder de guillotine, het was Terreur met een hoofdletter T.

Het staat voor iets groters, iets omvangrijkers. Er moet sprake zijn van een almachtige tegenstander (een overheid, een dictator) die systematisch een schrikbewind voert. Het klopt dus eigenlijk niet om 'terreur' te gebruiken waar 'terrorisme' wordt bedoeld.

Politie en justitie

Niet voor niets spreekt de belangrijkste terrorismebestrijder van Nederland, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV), consequent van terrorisme. Dat definieert de NCTV als 'het voorbereiden of plegen van op mensen gericht ernstig geweld, dan wel daden gericht op het aanrichten van maatschappijontwrichtende zaakschade'. Dit met als doel 'maatschappelijke veranderingen te bewerkstelligen, de bevolking ernstige vrees aan te jagen of politieke besluitvorming te beïnvloeden'. Dat past goed bij wat er in Parijs, Brussel en Orlando gebeurde.

Politie of justitie zul je niet snel horen spreken van 'terreur' of 'terreurverdachte', want iemand aanklagen voor terreur kan in Nederland niet. Alleen terrorisme ('terroristisch motief') staat in het Wetboek van Strafrecht. De kans bestaat dat Van der Steur, die sowieso nog moet wennen aan het ministerschap, intern op zijn woordgebruik is aangesproken.

Terrorisme is, samengevat, de uitzondering, terreur de regel. Terrorisme is doelgericht, terreur is willekeurig, denk aan de Stasi.

Het verschil is goed uit te leggen met de Islamitische Staat. Die doet beide. Het schrikbewind dat IS voert tegen bewoners in het eigen kalifaat in Syrië kan gerust terreur worden genoemd: het met geweld opleggen van de wil van de machthebber. Het executeren van eigen onderdanen hoort daarbij. Maar IS doet ook aan terrorisme: door handlangers aan te sturen of aanslagen te coördineren, zoals in Parijs en Brussel. Het is terrorisme van een terreurregime.

Waarom dan toch het woord terreur? Als we dat aan collega-journalisten vragen zeggen ze 'het is erin geslopen', 'het is makkelijker in het gebruik dan terrorisme' en, niet onbelangrijk, 'het past in een krantenkop'. Ach, semantisch geneuzel, zullen sommigen zeggen. Bij het grote publiek leeft dit onderscheid niet. De twee woorden zijn synoniemen geworden, taalontwikkeling laat zich nu eenmaal moeilijk regisseren. Langs die lijnen redeneert ook een woordvoerder van Van der Steur: 'Terreur en terrorisme wordt in het publieke debat al langer door elkaar heen gebruikt. Het is onvermijdelijk dat ministers - die het onderscheid wel degelijk kennen - hier soms toch in meegaan.' Dus hoe erg is dit?

Tekst gaat verder onder de foto.

Een voorbijganger stopt bij kaarsen en bloemen die neergelegd zijn voor de slachtoffers van de aanslag in Parijs van afgelopen november.Beeld epa

Angst

Een van de problemen met 'terreur' is dat het, in tegenstelling tot 'terrorisme', permanentie suggereert. Het is een psychologisch zwaardere term, zeggen deskundigen in het veld, een die meer angst aanjaagt. Die zwaardere lading is goed merkbaar door naar het Engels te kijken: 'terror' betekent niet alleen terreur, maar ook angst.

Door 'terreur' te gebruiken, suggereren politici en journalisten - waarschijnlijk onbewust - dat samenlevingen in een permanente staat van angst leven. Dat geweld en onderdrukking onderdeel zijn van het dagelijkse leven. En daarmee werken ze mee aan datgene wat terroristen beogen: een angstige samenleving.

Het is daarom niet alleen onjuist wat Rutte en Van der Steur zeiden, maar ook het verkeerde signaal op het verkeerde moment. De NCTV bepleit al langer zuiverheid in dit woordgebruik. Paul Abels, hoofd van de afdeling Terrorrisme en Extremisme bij de NCTV, keek onlangs vooruit naar de dreigingen in 2025. Hij zal dan met pensioen zijn, vertelde hij, maar hij formuleerde alvast een bescheiden ambitie: 'Als wij tegen die tijd ook eindelijk verlost zullen zijn van de terreur van het woord terreur en alleen nog over terrorisme zullen spreken, ben ik al tevreden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden