Nieuws

Waarom wordt antisemitisme niet als racisme gezien? ‘In de beeldvorming zijn Joden niet zielig genoeg’

Het Israëlisch-Palestijns conflict voedt de gedachte dat Joden wit en geprivilegieerd zijn. Antiracisten zien de Joden dan ook snel als slachtoffergroep over het hoofd. Het Joods Historisch Museum in Amsterdam wijdt een tentoonstelling aan het thema. ‘Dat is niet antisemitisch, dat is onderdeel van een emancipatie.’

Leden van de Joodse actiegroep Jews4BlackLives in Washington Square Park, New York, tijdens een demonstratie in 2016.   Beeld LightRocket via Getty Images
Leden van de Joodse actiegroep Jews4BlackLives in Washington Square Park, New York, tijdens een demonstratie in 2016.Beeld LightRocket via Getty Images

Dat deelnemers aan de recente pro-Palestina betogingen blijk gaven van een anti-Israëlische gezindheid, heeft Emile Schrijver, directeur van het Joods Historisch Museum, niet verrast – en niet per se verontrust. Bedenkelijker zijn de anti-Joodse uitingen die bij deze manifestaties min of meer gemeengoed zijn. En de gelijkmatige reacties van omstanders en wetshandhavers op deze uitingen. ‘De politie streeft vooral conflictbeheersing na. En daarvoor heb ik best enig begrip, gezien de geëmotioneerdheid van veel betogers.’

‘Maar het gevolg is wel dat de vreselijkste uitlatingen over Joden onweersproken en onbestraft blijven. De bestrijding van antisemitisme wordt opgeofferd aan het streven naar rust. En wat zie je dan gebeuren? Dat de man die de ruiten van een Joods restaurant aan gruzelementen slaat als ‘verward’ wordt gekenschetst. Akkoord: de man was verward. Maar daarmee wordt zijn antisemitische motief gerelativeerd.’

Er is in Nederland, en elders in de westerse wereld, iets eigenaardigs aan de hand met antisemitisme, zegt publicist Gideon Querido van Frank: het wordt veelal niet gezien als een vorm van racisme. En dat hangt samen met het feit dat Joden – anders dan slachtoffers van hedendaags racisme – niet worden aangemerkt als donker en gemarginaliseerd, maar als wit en geprivilegieerd. Het Israëlisch-Palestijnse conflict, met zijn ongelijke machtsverhoudingen, draagt bij aan deze beeldvorming maar is daar zeker niet de enige verklaring voor. ‘De eeuwenoude associatie van Joden met geld en invloed is onuitroeibaar. In de beeldvorming zijn de Joden niet zielig genoeg om het slachtoffer te kunnen zijn van racisme.’

Dat zie je terug in de #BlackLivesMatter-beweging en bij allerhande regenboogcoalities: ze tonen zich solidair met uiteenlopende minderheden waarvan de emancipatie nog niet is voltooid, maar niet met de slachtoffers van antisemitisme. Terwijl antisemitisme toch al eeuwen in grote delen van de wereld opspeelt en talrijke slachtoffers heeft gemaakt. Maar zelfs de Shoah, de grootste industriële massamoord uit de geschiedenis, wordt door veel antiracisten aangemerkt als onderdeel van de witte geschiedenis, en is voor hen daarom minder relevant dan thema’s die in de witte historiografie onderbelicht zijn gebleven, zoals slavernij en (politie-) geweld tegen zwarten. ‘Ze zeggen: het verhaal van de Shoah kennen we onderhand wel. We moeten het nu hebben over die andere vormen van uitsluiting en onderdrukking. Dat is niet antisemitisch. Dat is onderdeel van een emancipatie.’

Onderlinge solidariteit

Uiteenlopende emancipatiebewegingen – van #BlackLivesMatter, tot #MeToo en transgenders – koesteren de onderlinge solidariteit. ‘Intersectionaliteit’, is het (onwelluidende) woord dat hiervoor wordt gebruikt. Maar die intersectionaliteit strekt zich in de regel niet uit tot de Joodse minderheid. Querido van Frank begrijpt hoe het werkt, maar hij heeft daar toch last van. Met de stille uitsluiting van Joden wordt miskend dat Joodse kinderen vanwege hun achtergrond worden gepest, dat bijna de helft van de Joodse jongeren in Europa zich niet meer met Joodse symbolen durft te tooien, dat in Nederland het aantal antisemitische incidenten tussen 2017 en 2019 met 126 procent toenam, en dat het trauma van de Shoah zich in het dna van de Joden heeft genesteld.

In 2019 schreef Querido van Frank een essay voor Vrij Nederland over de blinde vlek van ‘links’ (de noemer van de emancipatiebewegingen) voor antisemitisme. Deze blinde vlek ‘voelt als verraad’, schreef hij. En als een vorm van zelfverloochening. Want links neemt onbedoeld de extreemrechtse ‘framing’ over van Joden als onderdeel van de witte gevestigde orde. Extreemrechts bedient zich graag van het begrip ‘judeo-christelijke samenleving’, die door de islam zou worden belaagd. In deze perceptie zijn Joden het doelwit van terreur, terwijl volgens links Joden juist medeplichtig zijn aan onderdrukking. Maar in beide gevallen zijn Joden wit.

Die vaststelling, geformuleerd als vraag, vormt de kern van een tentoonstelling die – zodra dat weer kan – in het Joods Historisch Museum is te zien. De tentoonstelling – samengesteld door de gastconservatoren Gideon Querido van Frank, Lievnath Faber en Anousha Nzume – is niet bedoeld als bijdrage aan een ‘leedcompetitie’, verzekert museumdirecteur Emile Schrijver. En de makers hebben evenmin willen suggereren dat thema’s als slavernij, kolonialisme en racisme ten onrechte zoveel aandacht krijgen. ‘Integendeel. De #BlackLivesMatter- beweging laat zien hoe belangrijk de identiteitsdiscussie inmiddels ook buiten de Verenigde Staten is, en hoe moeilijk het is om te bepalen wat de plek van de Joden daarin is. Het is niet: óf racisme óf antisemitisme, maar en-en. Wij, als Joden, kunnen ons als groep die eeuwen is vervolgd en gemarginaliseerd, bij uitstek verplaatsen in de pijn van de zwarte gemeenschap.’

Spotprenten

De tentoonstelling Zijn Joden wit? is samengesteld uit actuele en historische (spot-) prenten die een indruk geven van de perceptie van Joden door de tijden heen. In een videoinstallatie proberen bekende en minder bekende Joden en niet-Joden vragen te beantwoorden als: ‘Zijn joden deel van de elite?’, ‘Beheersen ze de media?’, ‘Gaat aandacht voor de Holocaust ten koste van aandacht voor het slavernijverleden?’, ‘Is de antiracismebeweging antisemitisch?’ en ‘In hoeverre moeten joden solidair zijn met #BlackLivesMatter?’

Het Israëlisch-Palestijnse conflict illustreert hoe uiteenlopende vormen van leed en slachtofferschap op elkaar inwerken, zegt Schrijver. ‘Van de Joden wordt nu gezegd dat ze vroeger slachtoffers waren, maar dat ze nu hetzelfde doen als hun vroegere onderdrukkers. En wij, als Nederlandse Joden, worden geacht ons nu verontschuldigend uit te spreken over het optreden van het Israëlische leger. Zoals Nederlandse moslims worden geacht elke islamitische terreuraanslag te veroordelen. Het is dezelfde reflex.’

De identificatie van de Jood als witte dader is volgens Schrijver niet altijd antisemitisch, maar duidt wel op een afnemende sensitiviteit voor antisemitisme. ‘Een tekening in de Volkskrant van de archetypische Jood die aan de touwtjes trekt, grapjes over rijke Joodse ooms, opmerkingen over de tentakels van Soros: het zijn allemaal stippen op de glijdende schaal van onoplettendheid naar antisemitisme.’

‘Zijn Joden wit?’ Vanaf de heropening van de musea tot 1 augustus te zien in het Joods Historisch Museum in Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden