Waarom willen politici altijd meteen weer geld uitgeven?

Nu de economische storm lijkt te gaan liggen, is de tijd rijp om het dak te dichten. Maar in plaats daarvan zijn de eerste extra uitgaven al weer aangekondigd. Waarom is er nooit iets nieuws onder de zon?

(VLNR) D66-leider Alexander Pechtold, SGP-leider Kees van der Staaij en Arie Slob van de ChristenUnie deze week na afloop van onderhandelingen over de begroting van 2015. Beeld anp

Alexander Pechtold vindt dat het nu tijd is voor lastenverlichting. Waarom? Nou, dat hebben de mensen verdiend, zegt de D66-leider. De afgelopen jaren hebben burgers tientallen miljarden euro's meer belasting betaald, nu mogen ze daar wel eens een miljard van terugkrijgen.

Pechtold is niet alleen. Alle vertegenwoordigers van de vijf partijen die precies een jaar geleden nog onderhandelden over extra bezuinigingen, hebben het roer omgegooid: ze willen het bij de begrotingsgesprekken die nu bezig zijn, hebben over geld uitdelen. Omdat de economie een klein beetje groeit, is extra bezuinigen niet meer nodig. De PvdA wil wat geven aan de laagste inkomens, de ChristenUnie aan de zorg en de SGP vindt dit een mooi moment om het militaire apparaat tegemoet te komen.

Zelfs de VVD, de zelfgekroonde kampioen overheidsfinanciën op orde, potverteert mee. Ze hebben hun buit al binnen: mensen met een hoger inkomen gaan een half miljard minder belasting betalen.

Een waterig economisch zonnetje breekt nu door. Dan zouden de onderhandelaars in het ministerie van Financiën toch meteen de lift pakken naar het dak om dat te repareren? In plaats daarvan gooien ze de hamers en spijkers weg die ze vorig jaar in de regen ter hand hebben genomen. Wat is dat met politici? Hebben ze ooit wel eens gedaan wat president Kennedy in 1963 voorschreef en wat sindsdien ook aan het Binnenhof een cliché is geworden? 'The time to repair the roof is when the sun is shining.'

Dakdekker
Dan moeten we eerst vaststellen wat dat precies is: een dak. En repareren. De schijnende zon is makkelijk. Dat is een economie die groeit. En als het regent, krimpt of groeit die minder hard. Aan die conjunctuur kun je niks doen, zegt de langstzittende minister van Financiën Gerrit Zalm. 'Dat is god given.'

Het dak, dat zijn de overheidsfinanciën. Meer specifiek: de overheidsuitgaven, 260 miljard euro liefst.

Dat 'repareren', daarover lopen de meningen uiteen. Maar wij volgen hier de logica van de dakdekker: die repareert bij goed weer één keer, voor al die andere keren dat het gaat regenen. Repareren als de zon schijnt, is dus een tekort op de begroting wegwerken door in goede tijden minder uit te geven. Bijvoorbeeld door de staatsschuld af te lossen om minder aan rente te betalen.

Hebben we zulke reparaties gezien sinds de Tweede Wereldoorlog? Zijn in hoogconjunctuur wel eens de overheidsuitgaven drastisch en duurzaam teruggebracht?

 
The time to repair the roof is when the sun is shining
De Amerikaanse president Kennedy in 1963

Nee. Tijdens de wederopbouw stegen de collectieve uitgaven onvermijdelijk en de economie groeide mee. Het land moest immers worden opgebouwd. In de vrolijke jaren zestig en zeventig werd de overheid nog groter. Bedwelmd door gasgeld liet kabinet na kabinet het tekort op de begroting torenhoog oplopen.

Hagelbui
In de jaren tachtig ontspoorden de overheidsfinanciën volledig. De correctie vond pas plaats tijdens de zware recessie die volgde. Precies het tegenovergestelde dus: een reparatie in een langdurige hagelbui.

In de jaren negentig onder de paarse kabinetten en bij enorme economische bloei leek het te lukken. Maar de electorale verleiding was niet te weerstaan en er was ook zo veel geld: iedereen kreeg wat. De economie raakte bijna oververhit.

De jaren nul toonden een heel bijzondere variant: radicaal bezuinigen in een slechte economie. Als je de metafoor wilt doortrekken, dan werd er zodanig aan het dak geknutseld dat het op de een of andere manier harder ging regenen. De staatsschuld en het begrotingstekort, die immers worden uitgedrukt als percentage van die bijna krimpende economie, werden nog groter. Gevolg: nog harder bezuinigen.

De uitgaven beperken, bezuinigen, kortom: het dak repareren, is altijd impopulair. Als de zon schijnt willen kiezers een welvaartstoename ervaren, als het regent willen ze het niet slechter hebben. En er is altijd wel een verkiezing aanstaande. Het politieke tempo ligt nu eenmaal hoger dan het economische. De metronoom van verkiezingen tikt sneller dan het op en neer van de hoog- en laagconjunctuur.

En al zouden politiek en economie synchroon lopen, in coalitieland Nederland onderhandelen zeer uiteenlopende partijen over een begroting. Op dit moment liefst vijf. Dat zijn er veel als ze het eens moeten worden over die drie elementen: wat is het dak, wat is repareren en schijnt die zon nu of voel ik daar een druppel?

Gerrit Zalm ervoer dat aan den lijve. Hij en zijn VVD wilden in de jaren negentig de uitgaven beperken. Zijn paarse vrienden PvdA en D66 niet. En de kiezer ook niet. Zalm haalde bakzeil. Na twaalf jaar ministerschap snapte hij waarom: 'Volgens de economentheorie moet je het dak repareren als de zon schijnt, maar de political economy zegt: waarom zouden we het dak repareren zolang het niet regent?'

Vandaag in de Volkskrant: 'Dit repareren we nooit'

 
Volgens de economentheorie moet je het dak repareren als de zon schijnt, maar de political economy zegt: waarom zouden we het dak repareren zolang het niet regent
Gerrit Zalm
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden