Feiten voor bij de borrel

Waarom weten we zo weinig van ultrafijnstof?

Steeds meer onderzoeken wijzen op de gevaren van ultrafijnstof, maar er worden nauwelijks metingen naar gedaan. Hoe komt dat?

De Gezondheidsraad maakt zich zorgen over de concentratie van ultrafijnstof in Nederland. De aanwijzingen dat de deeltjes kunnen leiden tot ernstige gezondheidsproblemen worden steeds sterker, meldde de raad deze week. In tegenstelling tot andere luchtverontreiniging wordt het allerkleinste fijnstof nauwelijks gemeten, en het onderzoek naar de gezondheidseffecten komt maar langzaam op gang. Waarom weten we zo weinig over ultrafijnstof?

Fijnstof is de naam voor kleine deeltjes die in de lucht zweven, zoals zand, zeezout, maar ook roet, uitlaatgassen en deeltjes die in de lucht ontstaan doordat gassen met elkaar reageren. De grootste categorie fijnstof is PM10, Particulate Matter (in de lucht zwevende deeltjes) van 2,5 tot 10 micrometer groot. Dat is ongeveer de doorsnee van een spinnendraad. PM2,5-deeltjes zijn een slag kleiner, maximaal 2,5 micrometer. De allerkleinste deeltjes worden ultrafijnstof genoemd. Deze zijn kleiner dan 0,1 micrometer, minder groot dan bijvoorbeeld een griepvirus of een bacterie.

null Beeld VK infographics
Beeld VK infographics

Ultrafijnstof komt vooral vrij bij verbrandingsprocessen, in bijvoorbeeld het verkeer, de luchtvaart, houtstook en energieproductie. Hoe kleiner de deeltjes, hoe verder ze het lichaam kunnen binnendringen. Het ultrafijnstof is zo klein dat het via de longen in de bloedbaan terecht kan komen, en bij zwangere vrouwen in het bloed van hun ongeboren kind.

De laatste jaren wordt meer bekend over de gezondheidseffecten van het inademen van ultrafijnstof. Zo blijkt uit RIVM-onderzoek rond Schiphol dat de deeltjes mogelijk leiden tot hartproblemen en astma. Ook kan ultrafijnstof vermoedelijk leiden tot ongunstige groei en ontwikkelingsproblemen bij foetussen. Toch blijft het bij ‘sterke aanwijzingen’, er is namelijk niet bekend hoeveel ultrafijnstof er precies is.

null Beeld VK infographics
Beeld VK infographics

In Nederland zijn tientallen meetpunten voor ‘groter’ fijnstof, CO2, stikstof en andere luchtverontreiniging in het Landelijk Meetnet Luchtkwaliteit. Maar voor ultrafijnstof wordt maar op één plek structureel gemeten, in Amsterdam Osdorp. Op deze locatie, 6 kilometer van Schiphol, worden concentraties gemeten van 14 duizend en 15 duizend deeltjes van minder dan 0,1 micrometer per kubieke centimeter.

Dat is ongeveer anderhalf keer zo veel als bij incidentele metingen in het Vondelpark, dat 14 kilometer van de luchthaven ligt. Langs drukke wegen in Amsterdam zijn nog hogere ultrafijnstofgehaltes gemeten, van 31 duizend deeltjes per kubieke centimeter. De afgelopen jaren is de luchtkwaliteit in Nederland volgens de Gezondheidsraad verbeterd, maar of deze gunstige trend ook voor ultrafijnstof geldt, is door een gebrek aan data niet te zeggen.

Het RIVM legt uit dat voor ultrafijnstof geen Europese normen zijn vastgelegd en dat er daardoor geen financiering voor metingen is. Ook in de richtlijnen voor de luchtkwaliteit van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) uit 2005 komt ultrafijnstof niet voor. Bij een WHO-congres in 2016 raadden experts aan het nader te onderzoeken. Mogelijk wordt ultrafijnstof wel genoemd in de nieuwe richtlijnen, die de WHO komende week presenteert.

null Beeld VK infographics
Beeld VK infographics

Dat ultrafijnstof niet wordt gemeten, komt niet alleen door een gebrek aan normen. Doordat de deeltjes zo klein zijn, zijn de metingen ook veel lastiger uit te voeren. Voor een paar tientjes is een meter te koop voor groter fijnstof. Apparatuur die ultrafijnstof kan meten kost al snel duizenden euro’s, aldus het RIVM.

De Gezondheidsraad raadt aan om snel meer metingen te doen, en ondertussen niet te wachten met het terugdringen van de uitstoot. Hoewel er nog niet exact uit te rekenen is voor hoeveel ziektelast de ultrafijne deeltjes zorgen, zijn de aanwijzingen dat de gezondheid geschaad wordt steeds sterker. Bovendien: ultrafijnstof komt niet alleen. Maatregelen als minder vliegen en meer elektrisch rijden in plaats van op benzine verminderen ook andere luchtverontreiniging, dus kwaad kan het zeker niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden