Waarom werd Mugabe zo wreed?

De Zimbabwaanse president Robert Mugabe is 'totaal vastbesloten' aan de macht te blijven. Documentaire-maker Simon Bright ging op zoek naar zijn beweegredenen.

Robert Mugabe in 1979.

Een benauwd moment: twee mysterieuze mannen komen vragen bij de hotelreceptie waar de persconferentie is, op het moment dat Simon Bright clandestien een interview filmt met een bekende politicus, eerst een vriend, nu een vijand van Robert Mugabe.

Bright: 'Wie waren die lui? We vreesden voor de geheime dienst. We hadden Edgar Tekere door een taxi bij hem thuis laten ophalen. We hadden een vakantiehuisje bij het hotel gehuurd voor het interview en vermeden de receptie. Hoe wisten die mannen dat er iets was? Toen we na het interview voorzichtig gingen kijken, waren de twee verdwenen.'

Een documentaire schieten in Zimbabwe zonder de benodigde papieren is een griezelige onderneming. Zeker als de film gaat over president Robert Mugabe (87) met als titel: Robert Mugabe... what happened?. Hoe kon hij veranderen van een charismatische leider in een meedogenloze tiran?

De film heeft zijn Europese première op het documentairefestival IDFA. Bright is daar te gast.

Simon Bright sprak met vrienden, kennissen en anderen die Mugabe van dichtbij hebben meegemaakt, de meesten zijn in ongenade gevallen of zijn zelf afgehaakt. Veel van hen sprak hij op een geheime locatie. Hij had ook graag een bewonderaar van Mugabe gesproken, maar durfde dat niet aan uit vrees te worden verlinkt aan de geheime dienst.

De blanke Zimbabwaanse filmregisseur en producent verliet zijn land in 2003 en ging in Bristol wonen. Dat werd Bright, een bekend gezicht in Zimbabwe, niet in dank afgenomen; hij kwam op een zwarte lijst.

Het levensverhaal van Mugabe vertelt Bright met archiefbeelden, doorsneden met de interviews. Het is tegelijkertijd de geschiedenis van Rhodesië met het blanke minderheidsbewind van Ian Smith, dat in 1980 na een bloedige oorlog alsnog onafhankelijk werd als Zimbabwe onder leiding van Mugabe.

Immens populair
Om de blanken, die hem als een terrorist zagen, gerust te stellen, hield Mugabe een verzoenende toespraak met als boodschap: wij waren vijanden, maar nu zijn we allen Zimbabwanen. Hij riep de blanken op in het land te blijven en mee te werken aan een nieuw en welvarend Zimbabwe.

Beelden van die indrukwekkende toespraak zijn een belangrijk moment in Brights documentaire. 'Ik geloof nog steeds dat hij dat toen meende. Hij was toen immens populair. Bij thuiskomst uit ballingschap werd hij door een kwart miljoen Zimbabwanen toegejuicht.'

Dat Mugabe alleen verzoenend was voor hen die hem wilden volgen, bleek al snel toen hij een speciale legereenheid meedogenloos liet optreden tegen dissidente oud-strijders van zijn rivaal Joshua Nkomo; hij liet slachtingen aanrichten onder Nkomo's Matabele, de minderheid in het zuiden.

Bright zag dat indertijd niet als veeg teken. 'Ik was een enthousiaste aanhanger van Mugabe. Mijn moeder hoorde tot de radicale blanken die tijdens de vrijheidsstrijd hun boerderijen en huisen openstelden voor illegale vergaderingen van het zwarte verzet. In de jaren tachtig stond alles in het teken van de strijd tegen het apartheidsbewind in buurland Zuid-Afrika. Dat stookte in Matabeleland.'

Bright werkte toen als jonge cineast op het ministerie van Landbouw en maakte voorlichtingsfilms. 'Landbouw, onderwijs, gezondheidszorg, we gingen alles beter maken. Later maakte ik films over de oorlogen in Angola en Mozambique. Pas in 1994, na de verkiezingen in Zuid-Afrika die Nelson Mandela aan de macht brachten, ging ik kritischer kijken naar onze eigen geschiedenis.'

Hij produceerde een speelfilm over twee vrouwelijke guerrillastrijders in de jaren zeventig. Het thema van Flame (1997) was de cultuur van verkrachting onder de strijders. 'De oorlogsveteranen waren furieus. Hun leider, Chenjerai Hitler Hunzvi, zei dat ik minstens drie jaar de cel in moest. Hij dreigde bioscopen plat te branden.'

Omslag
Bright denkt dat Mugabe zelf hem toen heeft beschermd. De film mocht overal worden vertoond en was een groot succes. Een paar jaar later koos Mugabe echter voor een alliantie met de veteranen en begonnen de bezettingen van land van blanke boeren en het geweld tegen aanhangers van de nieuwe oppositiepartij van Morgan Tsvangirai.

Dat is het moment van de echte omslag van Mugabe, denkt Bright. Van de economische bloei in de eerste tien jaar was niets meer over, zijn vroegere aanhangers hadden zich massaal tegen hem gekeerd. Wat restte was: 'Zijn totale vastbeslotenheid om aan de macht te blijven. Daarbij zijn alle middelen geoorloofd.'

Op de vraag wat er is gebeurd, hebben Brights gesprekspartners elk een eigen interessant verhaal. Was het de dood van zijn Ghanese vrouw Sally in 1992, die hem daarvoor politiek op het rechte pad hield? Voelde hij zich bedreigd door de vakbonden? Was hij teleurgesteld dat Britse hulp uitbleef? Geniet hij ervan dat zijn anti-imperialistische retoriek aanslaat bij Afrikaanse jongeren?

Of was hij eigenlijk altijd al zo wreed, is er niets gebeurd?

Die visie onderschrijft Bright niet. Met zijn film wil hij het westerse beeld van het 'monster Mugabe' juist meer reliëf geven. Een hoogtepunt in de film is daarbij het gesprek met een mentor, een oudere medeleerling uit de schooltijd van Mugabe, de schrijver en leraar Lawrence Vambe (93).

Bright: 'Robert Mugabe was een kind uit een éénoudergezin op het platteland. Hij kon zich alleen opwerken via een school van de paters. Vambe beschrijft hem als een aardige boekenwurm. De oude man is diep bedroefd dat juist die jongen die zo goed kon leren, op wie hij al zijn hoop had gesteld, Zimbabwe en Afrika zo verschrikkelijk in de steek heeft gelaten.'

Robert Mugabe... what happened? Documentaire van Simon Bright op IDFA te zien op 25 november (11.00 uur, Munt) en 26 november (20.30 uur, Tuschinski). Zie idfa.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden