ReconstructieProtest

Waarom werd Femke Halsema ‘overdonderd’ door duizenden demonstranten op de Dam?

De mensenmassa tijdens de demonstratie op de Dam.Beeld ANP / Robin Utrecht

De burgemeester van Amsterdam ligt zwaar onder vuur omdat ze maandag niet ingreep bij een onverwacht grote demonstratie tegen racisme. Zelfs de organisatie ervan werd verrast door de massale deelname. Een reconstructie. 

Femke Halsema kan haar ogen niet geloven. De mensenmassa die deze maandagmiddag naar de Dam is gekomen om te demonstreren na de dood van de zwarte Amerikaan George Floyd, tart de verwachtingen van de Amsterdamse burgemeester. En niet alleen de hare.

Vijfhonderd kruizen heeft de organisatie uit voorzorg op de grond getekend, zodat demonstranten anderhalve meter afstand kunnen houden. In plaats daarvan drommen vijfduizend mensen samen. Halsema is ‘overdonderd’ door de enorme opkomst, zegt ze. Het woord zal ze in de uren die daarop volgen, nog vaak herhalen.

Overspoeld door kritiek wordt Femke Halsema nu, na haar besluit om niet in te grijpen terwijl het almaar drukker werd op de Dam. Of om zelfs geen poging te doen de organisatie tot een oproep te bewegen de massale bijeenkomst voortijdig te beëindigen.

De burgemeester van Amsterdam, toch al een populair mikpunt van kritiek voor politiek rechts, heeft heel wat uit te leggen. Oppositiepartijen in de gemeenteraad, de VVD voorop, kondigen voor het debat van volgende week een motie van wantrouwen aan. Tweede Kamerleden – van links tot rechts – oordelen hard. Binnen de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland, die Halsema voorzit, zwelt kritiek aan. Ook daar kan haar positie gaan wankelen.

‘Alle perken te buiten’

Hoe heeft een vreedzame demonstratie zo uit de hand kunnen lopen? Of, vrij naar Justitieminister Ferd Grapperhaus: hoe kon het dat de coronamaatregelen op Tweede Pinksterdag op de Amsterdamse Dam kennelijk niet golden, en het daar ‘alle perken te buiten’ ging?

De duizenden demonstranten zijn natuurlijk niet uit de lucht komen vallen. Al dagen broeit het op sociale media. De dood van Floyd, het zoveelste zwarte slachtoffer van politiegeweld in de VS, maakt ook in de rest van de wereld diepe indruk en rijt oude wonden open. De pijn over alledaags racisme, onderdrukking en ongelijke behandeling baant zich ook in Nederland een weg naar de oppervlakte.

Het idee om een nationaal protest te organiseren, wint snel terrein. Amber Riley (22), bachelorstudent biologie, krijgt de oproep via Instagram onder ogen. ‘Mensen schreven al: houd ons in de gaten, want we gaan waarschijnlijk een demonstratie organiseren. Toen bekend werd dat het doorging, is het als een lopend vuurtje rondgegaan. Ik heb het bericht als een gek gedeeld en ik denk dat heel veel mensen dat hebben gedaan.’

Ook maandag verspreidt de oproep zich snel. De Dam stroomt die middag vol, net als alle wegen ernaartoe. Riley is verrast. ‘We kwamen onderweg al in een mensenmassa terecht. Er stonden hordes mensen op de Dam.’

Desinfectiemiddelen

De organisatie – een samenwerking van Kick Out Zwarte Piet en Black Queer & Trans Resistance NL – heeft voorzorgsmaatregelen getroffen. Demonstranten is gevraagd desinfectiemiddelen mee te nemen en handschoenen en mondkapjes te dragen. Velen geven daaraan gehoor.

Dat zo veel volk naar de Dam trekt, verrast ook de organisatie. Demonstraties van Black Lives Matter of Kick Out Zwarte Piet werden nooit zo goed bezocht, zegt een woordvoerder. ‘We hadden dit dus ook nooit verwacht en nooit durven dromen.’

In de kennisgeving waarmee de organisatie de demonstratie bij de gemeente aankondigt, luidt zondag de voorzichtige inschatting: 250 tot 300 deelnemers. Op verzoek van de organisatoren wordt het protest zelfs van het veel grotere Museumplein naar de Dam verplaatst. Toch heeft de politie ‘aanwijzingen’ dat er misschien wel duizend demonstranten komen opdagen, aldus de woordvoerder van Halsema. ‘En die konden we bergen op de Dam.’

Cruciaal besluit 

Als Halsema maandagmiddag voor haar ambtswoning de afschaffing van de slavernij herdenkt met een toespraak, krijgt ze telefoon. Het is te druk op de Dam, meldt politiechef Frank Paauw. Met Paauw en plaatsvervangend hoofdofficier van justitie Jeroen Steenbrink komt Halsema tot een zwaarwegend en cruciaal besluit: ze laten de demonstranten begaan. Uit vrees voor escalatie, en omdat demonstreren nu eenmaal tot een ‘heilig’ grondrecht is verklaard.

Halsema licht om vijf over vijf Grapperhaus in. De minister van Justitie slaat een veel mildere toon aan dan later die avond. Hij toont ‘begrip’ voor de beslissing, zo legt hij een dag later uit in een verhitte Tweede Kamer.

De nationale regel van anderhalve meter afstand houden hebben veel demonstranten dan al laten varen. Daarbij sluipen ze zo ver mogelijk naar voren, omdat ze anders niet meekrijgen wat er wordt gezegd. ‘Achter kregen we alleen kreten mee, zoals black lives matter, vertelt Amber Riley. ‘Maar je wilt ook de inhoud horen, de liederen, gedichten en speeches.’

Halsema komt zelf ook kijken op de Dam. Aan stadszender AT5 legt ze uit waarom ze niet heeft ingegrepen. ‘Daarvoor is de demonstratie té belangrijk en bovendien zijn mensen zelf verantwoordelijk.’

Status aparte?

Een groot deel van het land denkt daar anders over. Halsema moet haar woorden repareren: met ‘belangrijk’ doelde ze op het recht om te demonstreren, niet op het onderwerp van de betoging. Maar het lijkt al te laat. Sectoren als de zorg en horeca reageren boos en verontwaardigd: hebben Amsterdamse demonstranten soms een status aparte?

Bij het Radio 1 Journaal moet Halsema zelfs uitleggen dat ze als burgemeester naar de Dam was gekomen en niet als actievoerder met een GroenLinksverleden. ‘Een linkse activist verkleed als burgemeester’, sneert PVV-leider Geert Wilders in de Tweede Kamer.

Aan tafel bij Op1 noemt Halsema ingrijpen ‘met harde hand’ niet verantwoord: ‘Dat had tot relletjes en gedoe geleid.’ Toch had de politie ook een beroep op het verstand van de betogers kunnen doen, vindt Otto Adang, bijzonder hoogleraar veiligheid en collectief gedrag aan de Rijksuniversiteit Groningen: ‘Ingrijpen door de politie is een laatste redmiddel. Bovendien had je hier, zover ik heb begrepen, te maken met een goedwillende organisatie en deelnemers.’

De organisatie roept alle demonstranten op voor de zekerheid twee weken in thuisquarantaine te blijven. Ook student communicatie en multimedia Gizing Khalandi (23) was maandag op de Dam. ‘Achteraf stond ik er wel bij stil’, zegt ze. ‘Iedereen houdt al zo lang vol en gedraagt zich goed. Die arme horecaondernemers zullen waarschijnlijk gekeken hebben met het idee: wat gebeurt hier nou?’

Lees ook 

Kan de demonstratie op de Dam een nieuwe uitbraak veroorzaken?
Met zijn vijfduizenden demonstreren, zoals maandag gebeurde in Amsterdam naar aanleiding van de dood van George Floyd, dat is toch vragen om een nieuwe virusuitbraak? Dat valt eigenlijk reuze mee.

Zelfs haar eigen GroenLinks schiet Halsema niet te hulp. ‘Hier is iets goed misgegaan’
Het is prijsschieten voor Geert Wilders. De Amsterdamse burgemeester Femke Halsema, toch al een favoriet doelwit van rechts Nederland, zit in zwaar weer door haar optreden bij de anti-racismebetoging in Amsterdam. De PVV-leider laat zijn ongenoegen dinsdag tijdens het Vragenuurtje in de Tweede Kamer in ronkende zinnen de vrije loop.

Commentaar: Het is niet aan een burgemeester om te bepalen of een betoging belangrijk is
Er waren meer opties dan gedogen of erop los slaan, zoals Halsema suggereert.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden