Waarom we vroeger geen airco nodig hadden

Wie? Andy van den Dobbelsteen, hoogleraar climate design & sustainability, TU Delft.


Ergenis: Bloedhete steden vol energieslurpende airco's.


Idee: Ontwerp klimaatvriendelijke steden en gebouwen, door af te kijken bij eeuwenoude ontwerpers.


'In keukens staat de koelkast soms vlak naast de oven. Een bizarre ontwerpkeuze als je nadenkt over de energiestromen. Om koud te zijn, moet die koelkast zijn warmte kunnen afgeven. Als er dan vlakbij een hete oven staat te loeien, helpt dat niet.'


'In steden en gebouwen worden vergelijkbare ontwerpfouten gemaakt. Platte, zwarte daken. Stenen pleinen zonder bomen of water. In de zomer wordt dat al snel een snikhete bedoening. Vervolgens zetten we overal airco's aan voor wat koelte binnenshuis. Maar die installaties geven aan de buitenkant van het gebouw juist weer warmte af, waardoor het in de stad nog warmer wordt, airco's nog harder moeten draaien, en zo gaat de vicieuze cirkel door.'


'Onze voorouders hadden geen airco of centrale verwarming. Ze konden ontwerpfouten niet corrigeren door er een apparaat tegenaan te gooien. In oude steden zie je daarom vaak oplossingen die passen bij het lokale klimaat. Witte huizen in Griekenland, groene patio's in Spanje, stratenpatronen die georiënteerd zijn op koele of juist warme wind.'


'Een voorbeeld dichterbij: de raamindeling van Nederlandse grachtenpanden. Op de onderste verdieping zijn de ramen groot, zodat er ondanks die lage ligging toch relatief veel licht naar binnen valt. Boven zijn de ramen juist klein. Zo ontsnapt 's winters zo min mogelijk warmte. Ook 's zomers komen die kleine ramen van pas: de hitte van de zon krijgt minder kans het huis binnen te dringen.'


'Architecten, stedebouwers en ingenieurs zijn dat soort ontwerpprincipes de afgelopen honderd jaar in rap tempo verleerd. Door de opmars van goedkope energie en klimaatbeheersingssystemen konden we ongestraft decadente ontwerpkeuzen maken. Nu olie en gas schaarser worden en de aarde opwarmt, wordt het tijd voor de grote ommekeer. Daarbij kunnen we veel leren van hoe onze voorouders bouwden.'


'Vind ik dat we ons massaal moeten terugtrekken in kastelen met dikke muren of in grotten? Tuurlijk niet. In een grot is het weliswaar koel in de zomer en relatief warm in de winter, maar aangenaam zou ik het er niet noemen. Het is er vrijwel constant twaalf graden, met ruimten vol vocht en schimmel door de gebrekkige ventilatie. Ook kunnen we niet terugstappen in de tijd en weer allemaal in boerderijen wonen, die stallen vol koeien en hooizolders als isolatie rondom de leefruimten hebben.'


'Maar het helpt wel om meer te denken zoals men toen deed. Dus: hoe kan ik een zo aangenaam mogelijk klimaat creëren met een zo laag mogelijk energieverbruik?'


'Je moet rekening houden met de lokale omstandigheden, zelfs in een klein land als Nederland met een gematigd klimaat. De Amsterdamse binnenstad heeft veel water; je kunt de opwarming van het grachtenwater 's zomers ondergronds opslaan en 's winters weer gebruiken. Op de hoge zandgronden is het een stuk droger en moet het dus anders. In een stad als Tilburg is het daarom beter om warmte van daken, pleinen en straten weg te halen met zonnecollectoren.'


'Een paar zomers geleden was het in hartje Rotterdam acht graden warmer dan een stukje verderop in Midden-Delfland. Stedebouwkundige, architectonische en technische ingrepen zullen niet voldoende zijn om de stad acht graden af te koelen, maar een paar graden is haalbaar. Dat is goed voor de energierekening en goed voor de gezondheid en het comfort - vooral van kwetsbare groepen als zieken en ouderen. Twee of drie graden koeler in de zomer lijkt misschien weinig, maar het kan op een plein net het verschil zijn tussen ik bezwijk en ik voel me oké.'


Omdenken In deze rubriek besteden we deze zomer aandacht aan een aantal tegendraadse ideeën uit de wetenschap, die het in zich hebben om de wereld te veranderen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.