Achtergrond Zelfdoding

Waarom we van zelfdoding vaak een karikatuur maken - zeker als het een bekend persoon betreft

Wie de zelfgekozen dood van bekende mensen wil duiden, heeft het al snel over depressies en eetstoornissen. Maar zo simpel is het niet.

Mensen leggen bloemen, foto's en berichten bij het restaurant van Anthony Bourdain. Beeld Photo News

Zelfdoding, maatschappelijk succes en schoonheid verdragen elkaar maar slecht. In de – tamelijk ingetogen – publiciteit rondom de zelfgekozen dood van Inés Zorreguieta (33), ster-kok Anthony Bourdain (61) en accessoire-ontwerpster Kate Spade (55) klonk dan ook ongeloof door: hoe is het mogelijk dat mensen op wie wij zo graag willen lijken ‘besluiten om niet langer aan het leven deel te nemen’ – zoals emeritus hoogleraar psychologie René Diekstra het uitdrukt. In een poging er toch iets van te snappen, wordt het zielenleven van de overledene ontleed.

Een zwager van Kate Spade verwees naar de ‘ruige wereld’ waartegen zij niet bestand was gebleken. Echtgenoot Andy Spade zag haar depressies en angststoornissen als wegbereiders van haar dood – die niettemin volkomen onverwacht kwam. In de necrologieën van Anthony Bourdain kwam diens woeste drugsverleden aan de orde, en kreeg zijn uitspraak dat hij ‘als twintiger had moeten sterven’ een betekenis die hijzelf er vermoedelijk niet heeft ingelegd.

Ontwerper Kate Spade Beeld Ben Gabbe/Getty Images

Van Inés Zorreguieta weten we nu dat zij aan eetstoornissen leed en dat zij als (getalenteerde) student psychologie een scriptie schreef over de vraag wat vrouwen ertoe bracht suïcide te plegen. In Spaanstalige kranten werd haar lot vergeleken met dat van Érika Ortiz, de jongste zus van de Spaanse koningin Letizia die zichzelf in 2007 van het leven beroofde.

Het zijn allemaal pogingen, denkt Diekstra, om de zelfdoding te duiden van (betrekkelijk) bekende mensen die wij zelf niet kennen. ‘Dan grijp je al snel naar klachten van depressieve aard. Die hadden Inés Zorreguieta, Anthony Bourdain en Kate Spade wellicht met elkaar gemeen, al was het maar omdat getalenteerde mensen daar relatief vaak door worden geraakt. Maar als verklaring voor zelfdoding schiet de verwijzing naar psychische problemen hopeloos te kort. Zo’n 20 procent van de Nederlanders wordt één of meer keren in hun leven door een depressie geraakt. Als de relatie tussen een depressie en zelfmoord zo sterk zou zijn als in de necrologieën van suïcideplegers wordt gesuggereerd, zou Nederland een bloedbad zijn.’

Vragen van nabestaanden

Bij zelfdoding spelen tal van sociale factoren mee. En dat weten de nabestaanden ook, getuige de beklemmende vragen waarmee zij na de dood van hun dierbare worstelen: heb ik geen fatale signalen miskend, ben ik tekortgeschoten of ben ik misschien zelfs medeschuldig aan het drama? Deze vragen worden nog indringender als een nabestaande, zoals naar verluidt de moeder van Inés Zorreguieta, de plaats van het drama als eerste betreedt. ‘Het eind van het lijden van de ene individu markeert het begin van het leed van de nabestaanden’, zegt Diekstra. ‘Het leed dat schuilgaat achter de jaren- of levenslange worsteling met de vraag ‘Waarom?’, blijft vrijwel onzichtbaar. Ervan uitgaande dat vijf mensen in rouw worden gedompeld bij elk van de ongeveer tweeduizend zelfdodingen in Nederland per jaar, komen er jaarlijks tienduizend mensen met verwerkingsproblemen bij. Als je gaat tellen bij de eeuwwisseling heb je het dus over bijna 200 duizend mensen.’

Praten over de schokkendste ervaring van hun leven is voor deze mensen buitengewoon moeilijk, zegt Diekstra. ‘Over een verkeersongeval of een ziekte als doodsoorzaak kun je best met anderen praten. Maar niet over een dierbare die zich heeft verhangen. Zo’n ervaring is te schokkend om met anderen te delen. Nabestaanden van iemand die zichzelf van het leven heeft beroofd, spreken zelden met anderen over hun verlies, terwijl zij daar zoveel vragen over hebben.’

Inés Zorreguieta bij de doop van prinses Ariane. Beeld ANP

Psychologische autopsie

Wellicht zouden zij zich minder verweesd voelen als bij slachtoffers van suïcide ‘psychologische autopsie’ zou worden toegepast: een ontleding van het leven dat aan de zelfdoding voorafging. Dat kan, heeft Diekstra ervaren, troostend en ontlastend zijn voor de achterblijvers. Daarbij zouden niet alleen de achterblijvers baat hebben, maar ook de samenleving als geheel, denkt depressiedeskundige Aartjan Beekman, oud-voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie. Want kennisvermeerdering over de toedracht van zelfdoding draagt ook bij aan de preventie van zelfmoord.

Aan mededogen met suïcideplegers en hun nabestaanden ontbreekt het niet, zegt Beekman. Getuige onder andere de ‘rustige manier’ waarop de media hebben bericht over de bekende zelfdodingsgevallen in de achterliggende week. ‘Maar dan nog is het zo dat een zelfdoding nieuws is, en een verhinderde zelfdoding niet. Eigenlijk zou je vaker over mensen willen lezen die suïcide overwogen maar ervan hebben afgezien. Zoals we weten sinds Die Leiden des Jungen Werthers (de noodlotsroman van Goethe uit 1774, red.) kunnen geruchtmakende zelfdodingen tot zelfmoordepidemieën leiden. Het omgekeerde effect zou zich ook kunnen voordoen.’

Dat omgekeerde – ofschoon niet meetbare – effect heeft zich mogelijk voorgedaan toen de RVD begin jaren tachtig openheid van zaken gaf over de ‘klachten van depressieve aard’ waarmee prins Claus kampte. ‘En je ziet het ook bij BN’ers die openhartig vertellen over hun, al dan niet overwonnen, psychische problemen. Daardoor voelen naamloze lotgenoten zich erkend.’

Preventie

Dat zelfdoding niet de onvermijdelijke uitkomst is van psychische nood blijkt uit de preventieve maatregelen die in de jaren dertig werden getroffen op de Golden Gate Bridge in San Francisco. ‘Die brug werkte als een magneet op mensen die wilden suïcideren’, zegt Beekman. ‘Totdat overal telefoons werden aangebracht waarmee die mensen konden bellen met hulpverleners. Die voorziening leidde tot een drastische daling van het aantal zelfdodingen.’

Zelfdoding moet echter altijd als optie voor mensen met existentiële problemen blijven openstaan, meent René Diekstra. ‘Dankzij de mogelijkheid van zelfdoding kunnen we voor het leven kiezen. Of, zoals Walker Percy het schreef in zijn roman The Moviegoer: de gedachte aan zelfdoding hield me in leven.’ Wat ook helpt bij de aanvaarding van de optie van zelfdoding: het beladen woord zelfmóórd vermijden. ‘Dat stamt nog uit de tijd dat zelfdoding een zwaar vergrijp was tegen Gods bevoegdheid om het leven van de mens te beginnen en te beëindigen. Het is een stomp in de maag van nabestaanden. En nog steeds hebben ze het in het NOS Journaal over ‘zelfmoord plegen’. Onbegrijpelijk.’ 

Zelf hulp nodig? Dan kun je contact opnemen met Stichting 113 Zelfmoordpreventie via 0900 0113 en 113.nl. Stichting 113 Zelfmoordpreventie is 24/7 beschikbaar

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.