Waarom we optimistisch mogen zijn over de bestrijding van kanker (of niet)

Therapie op maat is de belofte van de toekomst. Of scheppen kankeronderzoekers daarmee een te rooskleurige verwachting?

Oktober 2013: bezoekers van de open dag in het Antoni van Leeuwenhoek-ziekenhuis krijgen uitleg van medisch personeel.Beeld anp

Over 20 jaar is kanker in de meeste gevallen een chronische ziekte geworden. Door het tumor-dna van patiënten te onderzoeken, kan steeds vaker levensreddend maatwerk worden geboden. Met die ambitie zette hoogleraar René Bernards afgelopen zomer het 100-jarig bestaan van het Antoni van Leeuwenhoek in tal van media luister bij. Maar zijn optimisme ontmoette weerstand. Bernards gaf valse hoop, meenden sommige oncologen. Eerst maar zien of het door hem gepropageerde maatwerk niet de zoveelste loze belofte blijkt te zijn.

De Leidse hoogleraar en oncoloog Hans Gelderblom vertelt dat hij sindsdien steeds meer patiënten in de spreekkamer krijgt die hem verzoeken om ogenblikkelijk hun dna te onderzoeken zodat ze een genezend medicijn kunnen krijgen. 'Ze willen de standaardbehandeling meteen maar overslaan. Dan moet ik praten als Brugman.' Hij legt zijn patiënten uit dat er nog maar een paar medicijnen zijn om kankermutaties aan te pakken, dat patiënten heel veel mazzel moeten hebben als ze zo'n mutatie hebben én dat het onzeker is hoe lang hun leven kan worden gerekt.

Bernards doet geweldig onderzoek, zegt hij, maar de helft van de kankerpatiënten gaat nog altijd dood. Als voorzitter van de beroepsvereniging van medisch oncologen hoort hij de kritiek van collega's. 'We vinden dat hij te ver gaat met zijn uitspraken. Die doen geen recht aan de individuele patiënt.'

'Dat medisch oncologen over me heen vallen, begrijp ik best', reageert Bernards. 'Zij hebben te maken met de patiënt van nu. Maar dat betekent nog niet dat wij als onderzoekers geen optimistisch toekomstperspectief mogen schetsen.'

Warboel
Hoe realistisch is de horizon van de wetenschapper waarin kanker niet meer dodelijk is? Critici zien bij de genetische bestrijding van kanker één enorme wegversperring: kankercellen zijn een ongelooflijke warboel. In de 7.500 tumoren waarvan nu het dna is onderzocht, zijn een paar miljoen mutaties aangetroffen. Die zijn niet allemaal even belangrijk maar het zal een megaklus worden om uit te zoeken welke mutaties essentieel zijn voor het ontsporen van de cel.
Niet alleen verschilt de ene tumor van de andere maar in één tumor verschilt de ene kankercel soms ook nog eens van de andere. Vooral uitzaaiingen zijn berucht. Kankercellen delen zich razendsnel verder en door kopieerfoutjes ontstaan steeds nieuwe mutaties. Kortom: kankercellen zijn veel te slim: Je kunt wel een medicijn geven dat een mutatie aanpakt maar dan zoekt de cel toch een omweg.

De mogelijke oplossing tegen die warboel komt uit Nederland, uit het Utrechtse laboratorium van stamcelbioloog Hans Clevers. Menselijke cellen bleven buiten het lichaam nooit in leven maar Clevers ontdekte en paar jaar geleden hoe dat wél kan, met een juiste mix aan groeistoffen. 'Toen het ons met normale cellen lukte, wisten we dat het ook met kankercellen moest kunnen. Want die delen sneller.'

Die ingeving bood enorme mogelijkheden: kweek tumorweefsel in het lab, experimenteer met medicijnen en kijk wat werkt. Begin deze maand werd in het hoofdkwartier van de KNAW, de academie van wetenschappen, een internationaal team van wetenschappers gepresenteerd dat zich de komende jaren op dat plan stort. Twintig Nederlandse en Britse toponderzoekers gaan met miljoenen euro's subsidie van KWF Kankerbestrijding en de overheid een biobank aanleggen van tumoren uit de prostaat, de darm en de alvleesklier.
Ongeveer honderd bestaande geneesmiddelen worden op dat tumorweefsel losgelaten, vertelde Clevers, voorzitter van dat team, na afloop van de presentatie. 'Van chemomiddelen tot de nieuwste, doelgerichte medicijnen en combinaties daarvan.' Die aanpak zet de zoektocht naar doelgerichte behandelingen meteen in de hoogste versnelling, aldus hoogleraar moleculair kankeronderzoek Hans Bos, een van de teamleden.

Experimentele medicijnen
Farmaceuten zijn enthousiast, zegt Clevers, en bieden ook experimentele medicijnen aan voor het onderzoek. Omdat het tumor-dna van een patiënt zo'n gemêleerd landschap oplevert, is farmaceutisch onderzoek nu een hels karwei. Dat gaat veranderen. 'Stel je hebt honderd monsters van darmkanker en dertig blijken gevoelig voor bepaalde medicijnen dan kun je daarmee meteen een studie opzetten. Je weet vooraf ook nog eens dat je waarschijnlijk succes boekt.'

In de toekomst ziet een kankerbehandeling er als volgt uit: er wordt tumorweefsel op kweek gezet en uitgezocht welke medicijnen effectief zijn. Dat scheelt ook nog eens bijwerkingen van behandelingen die toch niet werken.

Vandaag in de Volkskrant: het complete katern Wetenschap over kanker: de stand van zaken. Met persoonlijke verhalen, antwoord op de vraag hoe ver we zijn in de strijd tegen de ziekte en nog veel meer.

De cover van de speciale editie van het Wetenschaps-katern van de Volkskrant met als thema Kanker: de stand van zaken.Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden