Weblog

'Waarom was Mandela een charismatisch leider?'

Charisma, als iemand het had, was het Nelson Mandela. Maar wat is dat precies, en waarom vinden we hem en chamismatisch leider, vraagt Mark van Vugt zich in zijn blog af.

Mandela in 1990 met zijn vrouw bij terugkomst in Soweto.Beeld epa

Nelson Mandela is een dankbaar voorbeeld en belangrijke inspiratiebron voor iedereen die iets met leiderschap te maken heeft, van politici tot CEO's en van journalisten tot onderzoekers. Wetenschappers zijn al jaren op zoek naar de mysterieuze 'X-factor' van leiderschap, charisma. Jezus en Boeddha hadden het, Churchill, Ghandi, Franklin D.Roosevelt en John F. Kennedy ook. Obama had charisma toen hij voor de eerste keer voor het presidentschap ging, maar is het onderweg kwijtgeraakt.

Wat is charismatisch leiderschap? De 19e eeuwse Duitse socioloog Max Weber definieert het in termen van 'een bijzondere kwaliteit van een persoon op grond waarvan hij zich onderscheidt van gewone mensen en begiftigd is met bovennatuurlijke , bovenmenselijke of op zijn minst uitzonderlijke kwaliteiten.'

In de traditie van Weber kijken veel psychologen in de eerste plaats naar de persoonlijke kwaliteiten van charismatische leiders. Men ontdekte onder andere dat charismatische leiders verbaal zeer begaafd zijn - ze gebruiken bijvoorbeeld veel metaforen in hun speeches - en beschikken over een goede antenne voor wat mensen denken en wat hen bezig houdt. Dat laatste wordt ook wel empathisch vermogen genoemd. Anderen leggen meer de nadruk op het gedrag van charismatische leiders. Leiders krijgen charisma als ze het groepsbelang stellen boven hun eigen belang. Beide kenmerken - empathie en opofferingsgezindheid - waren natuurlijk bij uitstek van toepassing op Mandela. Voor de goede zaak bracht hij een flink deel van zijn leven door in de gevangenis, terwijl hem herhaaldelijk vrijlating werd beloofd als hij de strijd tegen Apartheid zou opgeven.

Maar charismatisch leiderschap zegt niet alleen wat over de persoon, maar ook vooral over de situatie. Denk maar eens aan de simpele tuinman - prachtig gespeeld door Peter Sellers - in de klassieke film 'Being There'. Bij toeval komt hij terecht in de top van de Amerikaanse politiek doordat hij eenvoudige wijsheden spuit over hoe de tuin verandert met de seizoenen. Politici en publiek lusten wel pap van zijn wijsheden en zien hem als de redder van het land.

Dit sluit aan op psychologisch onderzoek dat laat zien dat charisma niet alleen te maken heeft met iemands persoonlijke kwaliteiten, maar ook 'in the eyes of the beholder' zit. Hoe zit dat met Mandela?

Timing
Toen Mandela uit de gevangenis kwam verkeerde Zuid-Afrika in een crisis en was de meerderheid in het land -- en de rest van de wereld - ervan overtuigd dat Apartheid slecht. Het juiste moment om de leiderschapsrol te nemen. Uit onderzoek blijkt dat we vooral verlangen naar een charismatische leider in een crisissituatie.

Wees anders
Charisma gaat uiteindelijk over verandering en vernieuwing en Mandela paste uitstekend in dat plaatje. Charismatisch leiderschap is met name van belang wanneer een groep mensen ontevreden is met de bestaande politieke hiërarchie en wanhopig verlangt naar verandering. Denk maar aan de populariteit van Jezus als reactie op de ontevredenheid over de corrupte priesters op de Tempelberg. Men kiest er dan vaker voor iemand te volgen die buiten de bestaande politieke hiërarchie valt en niet beschadigd is door het verleden. Soms kiest men zelfs letterlijk voor een buitenstaander. Recent onderzoek laat zien dat personen met bijzondere lichamelijke kenmerken (zoals een bijzonder groot of asymmetrisch gezicht) hoger scoren op een charismatische leiderschapsschaal.

Hetzelfde effect zien we trouwens ook in groepen primaten. Soms trekken de nieuwkomers in de groep ineens alle aandacht naar zich toe, vooral ook van de vrouwtjes. Ze gebruiken die aandacht om de alfa uit te dagen en omver te werpen met de steun van de laaggeplaatste dieren. Bekend is van Hitler - die ook zeer charismatisch was - dat hij na publieke lezingen brieven kregen van vrouwen in het publiek die verliefd op hem waren en dachten dat hij ook verliefd op hem was omdat hij zo intens naar hen keek. Het gerucht gaat dat Mandela ook zeer geliefd was bij de vrouwen, en - anders dan Hitler - ook wel eens wat deed met die aandacht...

Mandela in 2008.Beeld epa

Charisma kun je ontwikkelen
Charisma is waarschijnlijk de oudste vorm van leiderschap van de mens, want het is geheel en al gebaseerd op bijzondere persoonlijke kwaliteiten waaraan een groep op dat moment behoefte heeft. In jager- verzamelaars samenlevingen zijn het de jagers, de dokters of de krijgers die het meeste aanzien genieten. Om charisma te krijgen, en volgelingen te trekken, is het handig om manieren te vinden waarin je het meest nuttig kunt zijn voor de groep. Veel mensen weten niet dat Mandela al van jongs af aan veel training in leiderschap had gekregen (zie het boekje Gezag van Max Wildschut en mijzelf). De belangrijkste lessen over leiderschap kwamen niet uit zijn advocatenpraktijk of zijn verblijf op Robbeneiland maar van zijn adoptie-vader. Nadat zijn biologische vader was overleden werd hij geadopteerd door Jongita Dalindyebo, de hoogste leider van de Thembu, een volk in het oosten van Zuid-Afrika. Deze leider was zeer begaan met het lot van zijn mensen en bovendien zeer diplomatiek. Zo keek de kleine Nelson toe hoe mensen van alle rangen en standen langskwamen om hun verhaal te doen bij het stamhoofd. Zijn vader luisterde aandachtig en nam pas het woord nadat iedereen uitgesproken was. Hij legde niemand iets op, maar gaf alleen suggesties en adviezen. Zo wist hij veel vertrouwen, betrokkenheid, en steun te verwerven net als Mandela dat later voor Zuid-Afrika, Afrika, en de hele wereld zou doen.

Mark van Vugt (1967) is evolutionair psycholoog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Voor Vonk, het zaterdagse achtergrond- en opiniekatern van de Volkskrant, blogt hij geregeld over de 'vreemde, buitenissige en saillante aspecten van menselijk gedrag'. Hij is op Twitter te volgen via @ProfMarkvugt.

Mark van Gut.Beeld Els Zweerink
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden