Reconstructie Schiphol

Waarom was er geen brandstofbackup voor Schiphol? En toen raakten de hamburgers ook nog op

Reizigers balen op Schiphol. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

De brandstoftoevoer is zo belangrijk voor het functioneren van Schiphol dat het beheer van de pijpleidingen met kerosine een militaire kwestie is. Hoe kon het dan toch zo misgaan dat woensdag honderden vliegtuigen aan de grond moesten blijven staan?

Van zo’n groot belang is de kerosinelevering aan vliegvelden in Nederland dat het leger over de toevoer ervan waakt. Als een havik houdt de Defensie Pijpleiding Organisatie (DPO) de 550 kilometer pijpleiding in de smiezen die militaire bases van brandstof voorziet, maar ook Schiphol. Dat neemt jaarlijks 2 miljard af van de 4,5 miljard liter die defensie rondpompt. 

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Elke dag voert de DPO inspecties uit op de grond, elke twee weken ook per helikopter. ‘Zie ik een bouwvakker pal naast of zelfs op de leiding graven? Dan landen we’, zegt een van de inspecteurs in het defensieblad Materieelgezien. ‘Ik laat de werkzaamheden meteen stilleggen. Allemaal om te voorkomen dat ons pijpenstelsel beschadigd raakt. Als luchtmacht moeten we operationeel blijven. En dat geldt zeker ook voor Schiphol.’

Maar de bemoeienis stokt aan het hek dat rondom Schiphol staat. Woensdag ging de nationale luchthaven hard en langdurig onderuit omdat het misging in het ondergrondse stelsel van pijpleidingen die de brandstof van opslagtanks aan de rand van de luchthaven naar de vliegtuigen brengt.

Het incident zet de schijnwerpers op een klein, onbekend bedrijf dat een centrale rol speelt in de verwerking van 500 duizend vluchten per jaar. Aircraft Fuel Supply (AFS) is de enige distributeur van vliegtuigbrandstof op Schiphol. Het werd eind jaren zestig opgezet vanuit de gedachte dat één gezamenlijk verdeelpunt goedkoper en veiliger is dan elf kleine.

Over wat er woensdag precies misging tast de buitenwereld in het duister. Woensdag meldde Schiphol dat er ‘een storing heeft plaatsgevonden in het voedingssysteem van AFS. Hierna heeft het systeem zich om veiligheidsoverwegingen en volgens protocol uitgeschakeld. Onderdelen zijn aangevoerd en vervangen’, waarna rond negen uur ’s avonds weer vliegtuigen konden worden bijgetankt en konden vertrekken.

Het kerosinegebrek ontketende een niet eerder vertoonde wanorde op de luchthaven. Vliegtuigen zijn doorgaans enkel voorzien van genoeg brandstof om de volgende bestemming te halen, uit kostenoverwegingen. Brandstof meetorsen kost ook brandstof, legt luchtvaartexpert Joris Melkert van de TU Delft uit. ‘Meer kerosine meenemen gaat ten koste van het aantal passagiers dat je kunt vervoeren. Slechts in 10 tot 15 procent van de vluchten nemen toestellen ook brandstof mee voor de vlucht terug.’

Dus als de pomp het dan niet doet, wordt er niet verder gevlogen. Wat een van de oud-directeuren van AFS, Klaas Winters, enorm verbaast is dat de storing zo lang duurde. ‘Dat heb ik in de 24 jaar dat ik bij AFS heb gewerkt nooit mee gemaakt. We hadden hooguit storingen van een half uur tot een uur.’

Op woensdag werden zo’n driehonderd vluchten geannuleerd. Duizenden passagiers brachten de nacht door op de luchthaven, een deel op veldbedjes achter de douane, anderen opgerold op bankjes in de vertrekhallen of languit op de grond tussen koffers en tassen. Peter en Melanie Adelaar sliepen met hun zonen op stretchers tussen andere gestrande reizigers, in plaats van in hun hotel aan de Turkse kust. Donderdagochtend overheerste de boosheid na een doorwaakte nacht.

McDonald’s

‘Eerst werden we van gate naar gate gestuurd. Toen moesten we het zelf maar opzoeken in de app. Daar stond dat de vlucht was gecanceld’, zegt vader Adelaar. De balie van Transavia was verlaten, bij de klantenservice nam niemand de telefoon op. Ook het personeel van Schiphol kon niets zeggen over hun vlucht. Ze kregen geen versnaperingen aangeboden. Sem Jacobs (20), vriend van een van de zonen van Adelaar: ‘Het leek wel een derdewereldland. Er was zelfs geen eten meer bij de Mac.’

Het spoorboekje van de luchthaven was dusdanig van slag dat ook op donderdag honderd vluchten werden geannuleerd. Ook nadat woensdagavond de kerosinekraan weer open was gegaan, bleef het ‘een heel ingewikkelde puzzel om beschikbare toestellen en crew aan elkaar te koppelen’, zegt KLM. Overboeken ging bovendien vaak niet, tijdens de vakantiepiek zitten de meeste vluchten vol.

Schiphol heeft een onafhankelijk onderzoek aangekondigd. Maar het is niet de enige partij die op onderzoek uit moet, menen deskundigen. AFS is vorig jaar door het kabinet bestempeld als ‘aanbieder van een essentiële dienst’, omdat het bedrijf van groot belang is voor ‘een veilige en vlotte vlucht- en vliegtuigafhandeling’. Waarom was er geen backup?

Vangnet

De vraag wordt vaker opgeworpen na ‘dit soort onderbrekingen’, constateert Ira Helsloot, hoogleraar besturen van veiligheid aan de Radboud Universiteit. ‘Als je vindt dat iets van vitaal belang is, dan laat je redundantie inbouwen om storingen op te vangen.’ De overheid beperkt zich evenwel tot het aanwijzen van essentiële diensten en netwerken als ‘vitaal’, zonder eisen te stellen. ‘Maar alleen maar zeggen dat iets vitaal is, is niet genoeg.’

Helsloot begrijpt wel waarom de overheid het meestal houdt bij woorden: daden kosten veel geld. ‘Of we betalen met z’n allen aan een vangnet mee of het bedrijf dat die vitale dienst exploiteert houdt zijn hand op, of betaalt veel minder voor het werk dat de overheid wil afstoten.’ Neem de elektriciteitscentrales: toen die nog in lokale en provinciale handen waren, werden er hogere eisen aan de veiligheid gesteld. ‘Ze moesten een Russisch bombardement kunnen weerstaan.’

Een bijkomstig probleem is dat de overheid amper nog uitvoerende diensten heeft. Helsloot: ‘Rijkswaterstaat misschien nog een klein beetje.’ Al het echte werk is of geprivatiseerd of aan een private partij uitbesteed. Zoals het 112-noodnummer dat eind juni urenlang onbereikbaar was door een storing bij KPN.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden