Waarom verdwijnt er nog steeds zoveel bos?

De branden in Indonesië verwoestten dit najaar 2 miljoen hectare bos. President Widodo beloofde dat er volgend jaar geen branden meer zullen zijn. Maar niemand die hem gelooft. 'Het echte probleem heet hebzucht.'

De Indonesische president Widodo september dit jaar in Zuid-Kalimantan op het eiland Borneo, dat werd geteisterd door grote bosbranden. Beeld AFP

Nu de rook weg is, is de spanning er ook vanaf. Weg zijn de 'zuurstofhuizen' in Palangka Raya, waar je even gratis aan een zuurstoffles kon. Weg zijn de noodkliniekjes waar je hoestdrank en mondkapjes kon krijgen. Ook de drie oorlogsschepen voor de kust zijn verdwenen. Die lagen daar alleen maar voor de show, zeggen ze in de stad, want niemand werd geëvacueerd.

Bijna alle sporen van de ramp die zich hier voltrok, zijn uitgewist. Maanden hadden blusvliegtuigen, helikopters en blusploegen tevergeefs gezwoegd om de bosbranden onder controle te krijgen. Hun pogingen waren niet meer dan druppels op een gloeiende plaat.

De NASA sprak van 'de grootste, door mensen veroorzaakte ecologische ramp van de 21ste eeuw'. Meer dan 2 miljoen hectare bos zijn de afgelopen drie maanden verbrand: de helft van Nederland.

De uitstoot van broeikasgassen door de bosbranden in Indonesië was op sommige dagen even groot als die van de Verenigde Staten. Indonesië staat als gevolg van de branden op de derde plaats op de lijst van luchtvervuilers, achter China en de VS. Tegelijk is het verdwijnen van bossen ook op een andere manier schadelijk voor het klimaat: bomen en planten zijn een van de belangrijkste natuurlijke opslagplekken van CO2, omdat ze koolstof uit de lucht opnemen.

Het broeit wereldwijd. En in Nederland

Meningen genoeg over de verandering van het klimaat, je zou er de feiten bijna door vergeten. Deze drie interactieve visualisaties laten harde data achter de wereldwijde opwarming zien. Wie zijn de grootste vervuilers? Hoeveel warmer wordt het in Nederland? Hoe zit het met CO2 en de 2 °C-grens? En ook: de gevolgen voor de Elfstedentocht.

De luchtfoto toont een door brand verwoest stuk bos in Centraal Kalimantan, Indonesië. Beeld epa

'Vuur was altijd een goed hulpmiddel'

De branden in Indonesië zijn een deel van een wereldwijd probleem, zegt bosbouwkundige Peter Holmgren. 'Als je alleen naar het klimaat kijkt, schrijf je het verkeerde verhaal.' Lees hier het interview.

Regen in overvloed

Net als voorgaande jaren was het wachten op de regen. Die is er nu, elke dag, in overvloed. Het brandt nergens meer en Palanka Raya met zijn 300 duizend inwoners doet alweer alsof de branden er nooit zijn geweest. De 50 duizend zieken zijn weer aan het werk en de scholen zijn weer open.

Alleen het geraamte van een podium staat er nog, dat ze speciaal hadden gebouwd voor de president die de bevolking een hart onder de riem kwam steken. Het houten staketsel staat naast een losgewaaide legertent aan de kant de weg en kijkt uit over de veenvlakte van Pulang Pisau.

Voor het podium stroomt donkerbruin veenwater door een kaarsrecht kanaaltje. Dat kanaaltje was president Joko Widodo's persoonlijke bijdrage aan wat zich hier afspeelde. Meer dan 2 miljoen hectare kurkdroog veen en bos stond in brand en er was geen water om de duizenden brandhaarden te blussen. Dus moesten er kanalen komen, zoals dit kanaaltje, dat door 500 militairen haastig voor de komst van de president was gegraven.

Fandi, van milieuorganisatie Walhi, moet een beetje lachen als de kanalen ter sprake komen. 'Dat is zo bodoh, zo stom. Drainage, dat is nou precies het probleem hier! Bij de plantages graven ze kanalen om het grondwater af te voeren, want oliepalmen houden niet van nat. Het waterpeil zakt, het veen valt droog en droog veen vliegt in brand. En wat doet de president? Die gaat kanalen graven!'

Klimaatspecial: hoe gaan mensen om met klimaatverandering?

De Volkskrant reist met een cameradrone de wereld rond om erachter te komen hoe mensen met klimaatverandering omgaan. En presenteert de harde feiten. Bekijk en lees hier de klimaatspecial, inclusief dronevideo's en data.

Indonesische Greenpeace-activisten bivakkeren in een door bosbranden verwoest gebied. Beeld epa

Branden

Joko Widodo heeft besloten dat dit jaar geen concessies meer worden uitgegeven in veengebieden en hij heeft, hier op dit podium, beloofd dat er volgend jaar geen branden meer zullen zijn. Maar, zegt Fandi, 'vorig jaar beloofde hij op Sumatra hetzelfde toen het daar brandde. Het heeft er dit jaar erger gebrand dan ooit tevoren. Dus ik weet zeker dat het volgend jaar ook weer brandt.'

Fandi's voorspelling wordt in Palanka Raya door bijna iedereen onderschreven. Om te beginnen, omdat bijna iedereen hier elk jaar zelf wel een vuurtje aansteekt. Vuur is de goedkoopste en effectiefste manier om land vrij te maken en het tegelijk te bemesten. De methode is zo oud als de landbouw zelf.

'De as is de beste mest die je je maar kunt denken', zegt Yasir, een 64-jarige boer. Hij is met twee familieleden zijn zwartgeblakerde akkertje aan het omscheppen en aan het bestrooien met as. Straks planten ze mais. 'Als ik kunstmest gebruik kost me dat 3 miljoen rupia (zo'n 200 euro) per hectare. Dit is gratis en goed: deze as is ontzettend vruchtbaar.'

Het land bewijst zijn gelijk. Overal tussen de zwartgeblakerde stompen en het platgebrande onkruid schieten felgroene jonge planten tevoorschijn. De verbrande vlakte van Pulang Pisau staat alweer vol met fris wuivende varens.

De boerenvuurtjes zijn niet het echte probleem van Sumatra en Kalimantan. Het echte probleem heet hebzucht, zegt Fandi. 'De oorspronkelijke bewoners, de Dayaks, leefden vroeger van het land en het bos. Zij beschouwden dat land niet als hun eigendom. Later kwamen de plantages, en toen werd land ineens handelswaar. Het was geld waard en land zonder bos was zelfs meer waard. Dat heeft alles veranderd.'

Waarom is het toch zo lastig de klimaatkwestie op te lossen? In vijf afleveringen onderzoekt de Volkskrant de dilemma's achter het klimaatdebat. De volgende in de reeks zijn deze vragen:

1. Waarom voeren we geen CO2 belasting in terwijl bedrijfsleven én Greenpeace dit een pracht­idee vinden?

2. Waarom is China nog niet net zo schoon als wij?

3. Helpt klimaatgeld voor arme landen wel?

4. Waarom verdwijnt er nog steeds op grote schaal bos?

5. Wat doet u zelf om de opwarming van de aarde te voorkomen?

Lucratieve handel

Investeerders kochten grond en concessies om op dat land te doen wat zij wilden. De handel in concessies is nog lucratiever dan die in grond. Iedereen begon ze uit te geven: burgemeesters, regenten, gouverneurs en het ministerie van Bosbouw deelden concessies uit en bijbehorende vergunningen en iedereen hield er zijn eigen concessiekaart op na. Zelfs natuurgebieden werden zo vergeven. Door het vuur waren het al gauw geen natuurgebieden meer: eenmaal platgebrand waren ook zij rijp voor kleine boeren - en voor de grote industrieën.

Wetenschapper Herry Purnomo van het Center for International Forestry Research in Bogor ziet deze praktijken nog steeds, ondanks mooie beloften van de industrie en de president. 'De bedrijven moeten voldoen aan internationale richtlijnen. Op hun eigen concessies doen zij dat ook, maar zij kopen veel hout en palmolie in bij kleinere toeleveranciers en die nemen het niet zo nauw met de regels. Zij steken de branden niet zelf aan, maar laten dat doen.'

De politie knijpt een oogje dicht en als er al mensen worden gearresteerd, zijn het altijd de kleine spelers. Onder druk van de grote internationale aandacht zijn er nu meer arrestaties verricht: tientallen boeren en drie directeuren. Fandi: 'Ze hebben drie verdachten van bedrijven, zeggen ze, maar ze weigeren te zeggen wie dat zijn of voor welke bedrijven zij werken. Dus we moeten nog zien of ze ooit worden veroordeeld.'

Een door brand verwoest stuk bos in Centraal Kalimantan, Indonesië. Beeld epa
Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden