Waarom Turkije niet/wel/niet/wel helpt in strijd tegen IS

Onder groeiende druk heeft Turkije toegegeven aan een vurige wens van de Verenigde Staten, namelijk dat het land gebruik mag maken van zijn militaire bases in de strijd tegen IS. Maar daarmee is Turkije nog niet van plan zijn terughoudende rol in de strijd tegen de terreurgroep bij te stellen.

Turkse tanks en Turks-Koerdische inwoners nemen de gevechten in Kobani, aan de andere kant van de grens, waar. Beeld epa

Turkije deelt een 810-kilometer lange grens met Syrië en is alleen al om die reden strategisch van groot belang voor de strijd tegen IS. Vooral de luchtmachtbasis Incirlik kan hierin een belangrijke rol spelen. Deze basis, op zo'n 160 kilometer van de Syrische grens, is een gezamenlijk project van de Amerikaanse en Turkse strijdkrachten.

Tot nu toe gaven de Turken geen toestemming om de basis in te zetten voor de luchtoperatie die de VS en zijn Arabische bondgenoten in Syrië uitvoeren. Turkije koos voor een terughoudende rol in de strijd tegen IS. Ook wel logisch, klonk het, want in het Iraakse Mosul werden 49 Turkse diplomaten door de terreurgroep vastgehouden. Elke 'verkeerde' stap van Turkije kon de gegijzelden fataal worden.

Maar de diplomaten zijn sinds eind september vrij en daarmee vervalt het 'excuus' (zoals de VS het onlangs noemden) van de Turken om een afwachtende houding aan te nemen. Tegelijkertijd zagen de VS een nieuwe opening voor onderhandelingen.

De druk werd de afgelopen weken vakkundig opgevoerd. Zo reisde de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, John Kerry, halverwege september (toen de diplomaten nog in gijzeling waren) af naar Turkije om het land te overtuigen van deelname aan de coalitie tegen IS. President Obama herzag zijn behoudende relatie met Turkije en belde president Erdogan persoonlijk op. Vice-president Biden ontmoette Erdogan in een hotel in New York. En vorige week donderdag en vrijdag brachten de gepensioneerde Amerikaanse generaal John Allen en Brett McGurk, een hoge diplomaat van het ministerie van Buitenlandse Zaken, een bezoek aan Turkije.

Het diplomatie-offensief heeft geholpen, blijkt nu. Niet alleen stelt Turkije zijn militaire bases beschikbaar, het land heeft ook toegezegd om zijn grondgebied open te stellen voor de training van 5.000 Syrische rebellen. Een langgekoesterde wens van Turkije, die herhaaldelijk heeft aangegeven dat de strijd tegen IS niet moet afleiden van de oorlog tegen Assad, de werkelijke vijand.

Turkije heeft de VS opgeroepen om de gematigde Syrische rebellen te bewapenen en een no-fly zone in te stellen, maar aan deze wensen is vooralsnog geen gehoor gegeven. Het maakt duidelijk dat Turkije en VS in de kern tegengestelde belangen hebben. Voor de VS vormt Assad geen direct gevaar, voor buurland Turkije wel.

Een Amerikaans legertoestel vliegt weg van de Turks-Amerikaanse luchtmachtbasis Incirlik. Beeld ap

Grondtroepen

De VS zien het liefst dat Turkije ook op de grond een actieve bijdrage levert in de strijd om de Koerdische stad Kobani, die pal tegen de grens aan ligt. De Turken hebben hun militaire aanwezigheid in het grensgebied opgevoerd, maar weigeren vooralsnog de grens over te trekken.

De Turkse premier Davutoglu zei vorige week in een interview met CNN dat Turkije niet unilateraal aan een grondoperatie zal beginnen. Hij sprak van 'een derde kracht', waarmee hij doelde op Syrische strijdkrachten, bewapend door het Westen.

President Erdogan is een stuk minder terughoudend. Hij heeft vicepremier Biden tijdens hun ontmoeting beloofd grondtroepen te leveren voor de coalitie tegen IS, al is deze belofte nog niet ingewilligd.

Volgens de Turkse journalist en opiniemaker Emre Uslu liggen hier twee redenen aan ten grondslag. De eerste is, zo schrijft hij in de Turkse krant Todays Zaman, dat de Turkse opinie overwegend negatief tegenover inzet van grondtroepen tegen IS staat. 'Zij (de Turken) denken dat Erdogans Syrië-beleid een avontuur is, maar geen realistisch beleid', aldus Uslu. Ook de Koerden in Syrië staan, anders dan de Turkse Koerden, negatief tegenover eventueel Turks ingrijpen. 'Koerden denken dat als Turkse militairen eenmaal Syrië zijn binnengedrongen, de Koerdische autonome zone in het land bedreigd zal worden door het Turkse leger.'

Turkse tanks en soldaten in de buitenwijken van Suruc, aan de grens met Syrië. Beeld ap

Turkse leger sceptisch

Dan is er nog een tweede reden. Volgens Uslu de belangrijkste. En dat is de houding van het Turkse leger zelf. De band tussen de regering en het leger is aanzienlijk verslechterd sinds de rechtszaken die een aantal jaar geleden werden gevoerd tegen journalisten en legerleiders wegens de verdenking van het beramen van een staatsgreep. De recente onderhandelingen van de regering met de Koerdische onafhankelijkheidsbeweging PKK heeft de relatie met het leger verder bekoeld. 'Wantrouwen tussen hooggeplaatste generaals en politici is groter dan je zou verwachten', schrijft Uslu.

Daarnaast spelen nog wat andere argumenten die de afwachtende houding van Turkije verklaren: militaire actie tegen IS vergroot de kans op aanslagen in het land, de oorlog kan jaren duren en kost bovendien een flinke duit en de Turkse inlichtingen over de Syrische burgeroorlog zijn gebrekkig, wat een operatie lastig maakt.

Toch zijn de Verenigde Staten optimistisch gestemd over de rol van Turkije, die steeds meer in 'de juiste richting' wordt gebogen. Susan Rice, Obama's adviseur op het gebied van nationale veiligheid, juichte gisteren in het NBC-programma 'Meet the Press' de beslissing van Turkije om zijn militaire bases beschikbaar te stellen toe. 'Dit is een nieuwe verbintenis die we erg verwelkomen', aldus Rice.

De Amerikaanse minister van Defensie, Chuck Hagel, pakte gisteren de telefoon om de dreiging van IS in de regio te bespreken met zijn Turkse collega Ismet Yilmaz. Maar bovenal belde hij om Turkije te bedanken, voor 'de bereidheid om bij te dragen aan de coalitie'.

Een aantal uur na publicatie van dit stuk maakte een bron binnen de Turkse regering bekend dat er nog geen deal is over het gebruik van de Turkse luchtmachtbasis Incirlic door de Amerikanen. Lees hier meer daarover.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.