ANALYSE

Waarom steunen zo veel Turken de zuivering?

Erdogan slaat terug

De mislukte staatsgreep heeft een traumatiserend effect op de Turkse burgers. Vanuit Turks perspectief zijn de arrestaties en massaontslagen een logisch gevolg.

'Verradersbegraafplaats' staat er op het bordje bij een massagraf waar omgekomen deelnemers aan de couppoging zijn gedumpt. Foto ap

Terwijl Europa en de Verenigde Staten met stijgende zorg kijken naar het repressieve optreden van president Erdogan na de mislukte coup van twee weken geleden, lijkt de bevolking in Turkije massaal achter hem te staan. Wat zien de Turken in hem wat 'wij met onze westerse bril op' niet begrijpen?

De sterke man

De Turken hebben de couppoging van 15 juli ervaren als een aanval op hun bestaan. 'Mensen zijn echt woedend', zegt Sumru Saltug, hoogleraar economie aan Koc Universiteit in Istanbul. 'Mensen voelen zich bedreigd in hun veiligheid, hun leefstijl en in hun welvaart. Die vrees is terecht want als de coup zou zijn geslaagd, zou het in alle opzichten rampzalig hebben uitgepakt. Nog los van de politieke chaos die zou zijn ontstaan: in economisch, democratisch en sociaal opzicht zouden we decennia zijn teruggeworpen in de tijd.'

Volgens econome Saltug is het daarom geen wonder dat het volk pal achter de regering staat. 'Niet alleen de nationalisten, maar ook seculieren en wij intellectuelen delen in die volkswoede. Niemand wilde deze staatsgreep. We vragen ons allen af wat die bevoorrechte generaals bezielde om ons parlement aan te vallen en honderden onschuldige burgers en agenten te doden?'

Erdogan wil presidentiële controle over leger en inlichtingendienst
De Turkse president Erdogan wil dat de Turkse gewapende strijdkrachten en de inlichtingendienst MIT onder zijn controle komen. Daarvoor moet de grondwet veranderd worden.

'Het land verkeert in shock', zegt ook de linkse socioloog Ferhat Kentel van de Sehir Universiteit in Istanbul. 'Na alle aanslagen van de afgelopen tijd, van Koerden of van IS, is een staatsgreep daar bovenop beleefd als een traumatiserende ervaring. Niemand weet meer wie hij kan vertrouwen, nu het gevaar ook van binnenuit kan komen.'

Met zijn autocratische optreden en nationalistische propaganda probeert Erdogan dat vertrouwen te herstellen. 'Hij wil eenheid binnen de partij uitstralen en het volk weer verbinden. In de ontstane onzekerheid schaart het volk zich graag achter een sterke man', zegt Kentel.

Sommigen sluiten overigens niet uit dat Erdogan de militaire coup zelf heeft geënsceneerd: de échte staatsgreep - die van Erdogan - zou volgens critici nu gaande zijn.

Nationalisme als remedie

De dictatoriale wijze waarop Erdogan sinds vorige week ruim 65 duizend 'disloyale' rechters, onderwijzers, militairen, ambtenaren en journalisten op non-actief heeft gesteld, baart niet alleen het Westen grote zorgen. Ook in Turkije bezien mensen de ontwikkelingen met vrees. Kentel: 'We zien dat Erdogan de coup aangrijpt om zijn macht te versterken. Het is een begrijpelijke reflex, maar deze regering moet oppassen met het zaaien van verdeeldheid. In een radicaal gepolariseerde samenleving is een burgeroorlog niet ver weg. Als je mensen maar genoeg provoceert, afstoot en boos maakt, zijn ze bereid tot alles.'

De roep om polarisatie tegen te gaan, vindt tot nog toe geen gehoor. In de 'heksenjacht' op aanhangers van de islamitische geleerde Fethullah Gülen, die door het Turkse bewind als aanstichter van de coup wordt beschouwd, worden ook andere 'vijanden van de staat' niet gespaard. Zo zijn alle academici en activisten die een petitie hebben ondertekend waarin het geweld van de regering tegen de Koerden wordt veroordeeld, geschorst of opgepakt in de zuiveringen van afgelopen weken.

Toch heerst in Turkije veel begrip voor de zuiveringen. Veel Turken wijzen erop dat de mensen die nu politiek worden geschorst of ontslagen, daar destijds ook om politieke redenen zijn neergezet. Bovendien zijn Turken gewend aan de harde hand waarmee de eenheid in het land wordt bewaard. Al sinds de oprichting van de seculiere republiek door Atatürk gaan nationalisme en onderdrukking - van bijvoorbeeld Koerden of Armeniërs - hand in de hand. In tijden van crisis is nationalisme nu eenmaal een veilige uitweg. Daar hoort een sterke overheid bij. De activistische academici die nu zijn opgepakt, gingen gewoon een stap te ver met de beschuldiging in de petitie van 'moord op de Koerden', zo vindt bijvoorbeeld econome Saltug.

Tegelijkertijd probeert Erdogan uit alle macht eenheid en verzoening uit te stralen. En dat werkt, getuige de massale steunbetuigingen op straat. Zo duikt de onlangs afgezette ex-premier Ahmet Davutoglu ineens weer veelvuldig op naast Erdogan om uit te stralen dat alle neuzen binnen de AKP nog steeds dezelfde kant op staan. De afgelopen weken probeerde Erdogan een front te vormen met de oppositie, waarbij hij hen nadrukkelijk bedankte voor hun steun voor het neerslaan van de coup en uitnodigde voor crisisberaad. De Koerdische oppositiepartij HDP werd niet uitgenodigd.

Nationalistische aanhangers van Erdogan komen sinds de mislukte coup iedere nacht samen om steun te betuigen. Foto reuters

Europa kan even wachten

Met de ongekende zuiveringsactie, het opsluiten van journalisten en politieke tegenstanders en dreigementen over herinvoering van de doodstraf lijkt Erdogan Europa bewust te willen provoceren. In Europese media wordt Erdogan vooral neergezet als een paranoïde dictator die zijn hand overspeelt, elders in de wereld zoekt men de verklaring in pragmatisme.

'Nationale eenheid is nu even belangrijker dan de vriendschap met Europa', zo verklaart socioloog Kentel de onverstoorbaarheid waarmee Erdogan zijn zuiveringsactie voortzet. Hij trekt zich dus nu niets aan van kritiek van westerse bondgenoten, zeker niet nu hij van die kant maar lauwe steunbetuigingen heeft gekregen rond de couppoging.

Pragmatisme verklaart volgens sommigen ook de abrupte afzetting van premier Davutoglu eerder dit jaar. Die actie werd door het Westen gezien als een gevaarlijke stap in de machtsambities van Erdogan. Turken hebben een andere verklaring: zijn buitenlandse beleid deugde gewoon niet. De door Davutoglu ingezette geopolitieke lijn van 'nul problemen met de buren' - ofwel geen bemoeienis - heeft onbedoeld geleid tot een volledig isolement van Turkije. De verstoorde verhoudingen met Egypte, Israël en vooral Rusland hebben bovendien fors economische consequenties: investeerders en toeristen blijven weg.

Nu Turkije de crisis in het Midden-Oosten wordt ingesleurd door terreuraanslagen van IS op eigen bodem, de oplaaiende strijd met de Koerden en de vluchtelingencrisis, wil Erdogan de banden met de buren juist weer aanhalen. 'Erdogan gaat nu met iedereen in gesprek om stabiliteit in de regio te creëren. Zelfs met Syrië', zegt econome Saltug. 'Europa en de VS begrijpen dat niet. Die denken dat de coalitie tegen IS van hen is. Maar er zijn ook anderen die een stem hebben.'

Aan de vluchtelingendeal met Europa heeft Erdogan op dit moment geen boodschap. Er zit geen schot in de zaak; Europa heeft slechts een schijntje van de beloofde miljarden overgemaakt. Mogelijk gebruikt Erdogan de vluchtelingencrisis juist om Europa te destabiliseren. Zeker in die missie zal Turkije door de Russische president Poetin mogelijk als nieuwe bondgenoot worden onthaald, schrijft Rachida Dergham, lid van de Council of Foreign Affairs, in de Engelstalige krant Al Hayat, in een column die breed is overgenomen door de internationale pers.

In de armen van Rusland

Het Westen zal het bezoek van Erdogan aan president Poetin op 9 augustus, dat volgt na de excuses over het neerhalen van het Russische jachtvliegtuig vorig jaar, met argusogen volgen. Moet dit bezoekje worden beschouwd als een waarschuwing voor Europa en de VS om hem niet te hard af te vallen of keert hij zijn NAVO-bondgenoten moedwillig de rug toe?

De pragmaticus Erdogan zal ongetwijfeld zijn economische belangen willen veiligstellen. Niet alleen vanwege de afhankelijkheid van Russisch gas, maar ook om de bevolking gerust te stellen. Die beschouwt hem als de brenger van welvaart en voorspoed van de afgelopen twee decennia.

De politicus Erdogan weet dat westerse bondgenoten hem harder nodig hebben dan omgekeerd. Als enige NAVO-lidstaat in een regio die in brand staat, kan Turkije rekenen op vrijwel onvoorwaardelijke steun. De uiterst voorzichtige kritiek die Europese leiders uitten op de ontmanteling van de Turkse rechtsstaat, spreekt boekdelen.

De Amerikanen zijn afhankelijk van de Turkse vliegbasis Incirlik waarvandaan de bombardementen op IS worden uitgevoerd. Omgekeerd is Erdogan veel minder blij met de Amerikaanse bondgenoten vanwege hun steun aan de Syrische Koerden in de strijd tegen IS.

Erdogan en Poetin in Ankara, december 2014. Foto ap

De complexe verhoudingen binnen het NAVO-bondgenootschap en de toenemende terreurdreiging op eigen bodem drijven Turkije van Europa af en in de armen van Poetin, schrijven diverse analisten. Hij zou omwille van de vriendschap nu zelfs bereid zijn om de Syrische president Assad in het zadel te gedogen, zegt bijvoorbeeld Jeffrey Mankoff, specialist Euraziatische en Russische betrekkingen, in Foreign Affairs.

Rusland op zijn beurt zou bereid zijn om Erdogans autocratische neigingen en islamisering van Turkije door de vingers te zien. 'Het is immers in het strategisch belang van Rusland als Turkije zich daarmee verder isoleert van de NAVO-bondgenoten en vanEuropa', aldus Dergham in Al Hayat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.