AnalyseIngrijpen staten

Waarom staten in Noordwest-Europa relatief ontspannen reageren op corona

Terwijl je in Frankrijk met een formulier de deur uit moet, mag je in Nederland op visite. Dat verschil komt voor uit de volksaard: hier is bovenal de burger zelf verantwoordelijk. Met groot draagvlak voor maatregelen als resultaat.

In Erp, waar zeven doden vielen, hebben bewoners bij de Sint-Servatiuskerk meer dan duizend rode rozen gelegd. Bewoners praten met elkaar op grote afstand. Beeld Marcel van den Bergh

In Frankrijk hangen legerhelikopters boven de stranden, Spanje zet drones in om de bevolking op te roepen binnen te blijven, België barricadeert grensweggetjes met containers en betonblokken. Intussen houdt Nederland nog altijd vast aan een andere koers. Al is die maandagavond met de aangescherpte maatregelen wel bijgesteld.

Het verschil in benadering komt door een andere visie op coronabestrijding: het RIVM vreest dat totale quarantaine leidt tot een nieuwe uitbraak zodra die wordt opgeheven. Daarom zijn de maatregelen schoorvoetend ingevoerd en hebben we ook nu nog een aparte aanpak: de ‘intelligente lockdown’.

Wilt u liever dit artikel beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

Achter die medische visie gaat een mensbeeld schuil. In Nederland gaat de overheid waar mogelijk uit van zelfregulering. Waar in andere landen bij terrorismedreiging de militairen met machinegeweren door de straten patrouilleren, is er in Nederland amper zichtbare surveillance. 

Om in medische termen te blijven: waar in mediterrane landen bij een griepje handenvol antibiotica worden verstrekt, is het Nederlandse advies om lekker thuis uit te zieken. Om het tot corona te beperken: waar in andere landen zowat alle terminale patiënten naar het ziekenhuis gaan, is in Nederland het beleid dat als de omstandigheden er naar zijn, het beter is thuis te sterven.

Ontspannen

Dat maakt Nederland tot een relatief ontspannen land. Een deel van de verantwoordelijkheid die elders de overheid op zich neemt, ligt in Nederland bij de burgers. Je zou het een teken van een volwassen democratie kunnen noemen.

Het werkt anders dan centraal geleide landen als Frankrijk, waar van hogerhand dwingende voorschriften worden opgelegd. Anders ook dan door autoritaire leiders bestuurde landen als de VS, China of Brazilië, waar de regeringen eerst lang de andere kant opkijken, om dan met drastische maatregelen te komen.

De Nederlandse overheid legde tot maandag de nadruk op zelfdiscipline. Premier Rutte zei het letterlijk: dit moeten we met zeventien miljoen mensen doen. Met andere woorden: niet de overheid, de burger is de handelende partij. 

Boven verwachting

Dit ging eigenlijk boven verwachting goed. Veel kledingwinkels sloten vorige week uit eigen beweging. Winkels die open bleven, trokken lijnen op de vloer waar je achter moet blijven, maakten barricades met kratten en transparante schermen, plaatsten waarschuwingsborden. Bakkers wilden maar één klant tegelijk in hun zaak en lieten de rest buiten wachten. 

Op straat liepen we met een grote boog om elkaar heen, de stad was ’s avonds uitgestorven. De excessen van dit weekeinde zijn breed uitgemeten, maar waren eerder uitzondering dan regel. Intussen week het afsluiten van de toegangswegen van Zandvoort en Bloemendaal niet wezenlijk af van de Franse kustpatrouilles.

De overheidscommunicatie sloot aan bij die oproep tot zelfregulering. Kleine stapjes, telkens een beetje meer beperkingen maar voorlopig zonder met zware sancties te dreigen. Er stonden lange tijd maar vier concrete regels op de RIVM-site. Al het andere zat in de categorie aanbevelingen: werk zoveel mogelijk thuis, blijf thuis bij klachten, vermijd drukte bij afhaalcentra. Wat je in die adviezen vooral kunt lezen: denk na, neem je eigen verantwoordelijkheid.

Overschat

Maandag concludeerde de regering het verantwoordelijkheidsgevoel van de bevolking toch iets te hebben overschat. Er kwam een aanscherping van de maatregelen. Ook deze is behoedzaam en laat veel ruimte voor interpretatie. Zo mogen kinderen buiten spelen, maar wordt niet gezegd tot wanneer je kind bent. Er mogen nog steeds thuis drie mensen worden ontvangen. ‘Een frisse neus halen’ blijft toegestaan, zonder te benoemen hoe lang dat mag duren. 

Het is de koers in een klein hoekje van de wereld: Noordwest-Europa. Noorwegen neemt tot nu toe maatregelen die met Nederland vergelijkbaar zijn, Denemarken werd al eerder strenger. Duitsland hield tot zondag de boekwinkels en tuincentra open, maar scherpte het beleid ineens drastisch aan. Engeland sloot pas vrijdag de pubs en bars, maar ook Boris Johnson kondigde maandag strengere beperkingen aan.

‘Ik vind de verschillen heel beperkt’, zegt communicatiedeskundige Lars Duursma. ‘Veel zit in de stoerheid van symbolen. Belgische containers maken indruk, maar dienen net zo goed om de Belgen in eigen land te houden. Lockdown klinkt indrukwekkender dan een verbod op het landen van vliegtuigen uit bepaalde landen.

‘Die worsteling herken ik bij de overheid. De beelden van lege schappen die op sociale media circuleren, kun je niet met woorden pareren. Dan is het beter een filmpje online te zetten van een pakhuis vol wc-papier. Ander voorbeeld: de boodschap van het NL-Alert van zondag − houd 1,5 meter afstand − is duidelijker dan de term social distancing die eerder werd gehanteerd.’

Helder

Volgens Duursma communiceert de overheid na een aarzelend begin, waarin de politiek zich verschool achter het RIVM, helder over het coronavirus. ‘Je hebt draagvlak nodig om het te laten werken. Als 99 procent zich aan de regels houdt, heb je al veel impact.’

Een dit weekeinde uitgevoerd onderzoek van bureau Motivaction lijkt dit te ondersteunen. Volgens het onderzoek krijgt het beleid hier meer steun dan in omringende landen. Op de vraag of de Nederlandse overheid goede maatregelen neemt om het virus in te dammen, antwoordde 79 procent bevestigend. In Frankrijk krijgt het overheidsbeleid slechts steun van 52 procent.

In Nederland zegt 91 procent bereid te zijn individuele rechten op te geven voor virusbestrijding. Van de Fransen is 84 procent hiertoe bereid. ‘Het is aannemelijk dat de wijze waarop politici en deskundigen over overheidsmaatregelen communiceren, impact heeft op de acceptatie’, zeggen de onderzoekers.

Geen Koningsdag en eredivisie, forse boetes en strenge handhaving
Het kabinet kondigde maandagavond tal van nieuwe maatregelen aan. We lichten er de drie belangrijkste uit.

Virusangst is een perfecte dekmantel voor kwaadwillende regimes
Dat men een goede crisis altijd moet benutten, hoef je Viktor Orbán niet uit te leggen, schrijft Sheila Sitalsing. ‘Terwijl de Hongaren nog druk doende waren co-ro-na-pa-niek te spellen, lagen de plannen al klaar.’

Elke dag publiceren het RIVM, de ziekenhuizen, wereldgezondheidsorganisatie WHO en allerlei landen cijfers over de uitbraak van het coronavirus. Maar welke cijfers zijn belangrijk? En hoe moeten we ernaar kijken?We zetten de belangrijkste grafieken en kaarten op een rij.

Heldere analyses, de laatste cijfers, vraag en antwoord, reportages en meer staan overzichtelijk bij elkaar in het dossier: volkskrant.nl/coronavirus

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden