Weblog

Waarom staat dappere Angolese journalist terecht wegens smaad?

Rafael Marques de Morais is een dappere blogger. Hij daagde generaals voor de rechter wegens mishandelingen en moorden in de diamantwinning. Nu staat hij zelf terecht wegens smaad, aangeklaagd door dezelfde generaals.
UPDATE: op 28 mei 2015 werd Marques veroordeeld tot zes maanden voorwaardelijk gedurende twee jaar wegens smaad. De generaals hadden de meeste zware aanklachten laten vallen, volgens Marques om zo te voorkomen dat zij voor de rechter zouden moeten verschijnen. Met de uitspraak wordt de vrijheid van meningsuiting volgens hem in gijzeling genomen.

Rafael Marques de Morais Beeld Maka Angola

Vaak hangt het van een paar dappere journalisten af of de rest van de wereld iets te weten komt over het bedrog van machthebbers. In Angola is die journalist Rafael Marques de Morais. Met zijn weblog Maka Angola en via zijn vele vrienden bij de westerse pers is hij vrijwel de enige bron van onthullingen over het ingewikkelde rookgordijn dat president José Eduardo dos Santos met zijn familie en vertrouwelingen ophoudt om miljarden aan zelfverrijking aan het zicht te onttrekken.

Marques de Morais kwam eind maart voor de rechter in de hoofdstad Luanda: een groep van zeven generaals en politieke kopstukken hebben hem aangeklaagd wegens smaad. Het proces werd verdaagd tot 23 april. Marques de Morais hangt maximaal negen jaar cel en een boete van 1,2 miljoen dollar boven het hoofd, volgens Maka Angola.

Critici intimideren
Zo'n proces van machthebbers tegen individuen is een modern middel van autoritaire staten in Afrika, maar ook elders, om critici te intimideren, de mond te snoeren en financieel te ruïneren. Het is een beproefde methode in Singapore, uitgevonden door de onlangs overleden regisseur van het economische wonder Lee Kuan Yew. Veel leiders van economisch succesvolle Afrikaanse staten met gebrekkige democratie haalden hun inspiratie uit Singapore.

Marques heeft echter invloedrijke vrienden. Zo deed de gerenommeerde New York Times-columnist Nicholas Kristof een oproep aan de Amerikaanse regering in de bres te springen voor Marques: 'Minister van Buitenlandse Zaken Kerry zou zijn steun kunnen twitteren en de Amerikaanse ambassadeur zou Marques kunnen uitnodigen voor een lunch met veel publiciteit.' In 1990 werd Marques al eens vlug vrijgelaten omdat de Amerikaanse VN-ambassadeur Holbrooke de Angolese regering had verzocht de journalist te mogen bezoeken, desnoods in de gevangenis, schrijft Kristof.

Marques kreeg in maart een prestigieuze persprijs van Index on Censorship in Londen, kort voor het begin van het proces in Luanda. Hij weet zich gesteund door het internationale Committee to Protect Journalists, dat de Afrikaanse Unie heeft gevraagd Angola op de vingers te tikken: in december werd een resolutie aangenomen door het Afrikaanse Hof voor Mensen- en Volkerenrechten dat geen journalist mag worden gevangengezet op grond van smaad.

Presidentsdochter miljardair
Het zakenblad Forbes is ook een machtige bondgenoot van Marques. Hij maakte in 2013 internationaal furore als co-auteur van geruchtmakende artikelen in het blad over de dochter van Dos Santos, Isabel dos Santos, die een aandelenportefeuille van minstens 3 miljard dollar heeft opgebouwd en door Forbes tot eerste Afrikaanse vrouwelijke multimiljardair werd uitgeroepen.

De kwestie van het huidige proces gaat over een eerder publicatie van een reeks onderzoeksartikelen en een boek (in 2011) over illegale praktijken en zelfverrijking in de Angolese diamantwinning. Marques deed onderzoek in het mijngebied en documenteerde 500 gevallen van marteling en honderd moorden; de daders waren werknemers van een particuliere beveiligingsdienst Teleservice, een bedrijf van de zeven generaals.

Na de publicatie van zijn boek in Portugal (Angola heeft als ex-kolonie nauwe banden met Portugal) stapte Marques zelf naar rechter met de eis dat de staat een strafrechtelijk onderzoek naar de generaals zou instellen. De minister van Justitie zag daartoe geen grond.

De generaals spanden op hun beurt een zaak aan tegen de uitgever van het boek en Marques in Lissabon. De Portugese rechter oordeelde dat er geen reden was voor een zaak omdat Marques gedegen onderzoek had gedaan voor de publieke zaak. Daarop stapten de generaals naar de rechtbank in Angola.

Quasi-legale afrekening
Marques de Morais gaat zo de strijd aan in de arena die zijn tegenstanders hebben gekozen om op quasi-legale wijze af te rekenen met hun critici. Zijn onthullingen en artikelen krijgen weer wereldwijde aandacht die het Angolese establishment liever niet wil, want die propageert het imago van een bloeiende economie en een groeiende middenklasse voor wie huizen worden gebouwd en wegen worden aangelegd met Chinese partners. Volgens Marques is dat slechts een façade voor een roof-orgie.

Rafael Marques de Morais met Nicholas Kristof van The New York Times. Beeld Marques, twitter

Hoe houdt hij het hoofd boven water, al een kwart eeuw intimidatie en processen, terwijl in veel andere gevallen journalisten ongemerkt van het toneel verdwijnen?

Vaak hebben die journalisten een klein schandaal te pakken, die de wereldpers niet zo interesseert, soms zijn de bewijzen mager. Marques legt daarentegen een systeem bloot en hij onderbouwt zijn onthullingen met gegevens die hij doorgaans uit de stukken en begrotingen van de overheid zelf vlooit.

Zo hielp hij Forbes bij schattingen over het vermogen van Isabel dos Santos in Angola zelf. Forbes-journaliste Kerry Dolan had eerder de waarde van Isabel dos Santos' aandelen in het Portugese tv-bedrijf ZON en de bank BPI op 500 miljoen dollar geschat. In Angola heeft zij een 25 procent aandeel in Unitel, de belangrijkste mobiele telefonie-aanbieder in het land, ter waarde van een miljard dollar. (Unitel maakte een vliegende start dankzij voordelige contracten met de overheid van haar vader.)

Constructies ontrafeld
Marques ontrafelde verder een constructie van Isabel dos Santos met een schatrijke Portugese zakenpartner, Americo Amorim, en zijn investeringsbedrijf Exem (geregistreerd in Zwitserland en tevens partner van de Angolese staatsoliemaatschappij Sonangol) waardoor zij 6,9 procent van de aandelen in de Portugese oliemaatschappij GALP bleek te bezitten in 2013.

De woordvoerder van Isabel dos Santos antwoordde op vragen van Forbes: 'Mevrouw Isabel dos Santos is een onafhankelijke zakenvrouw en particuliere investeerder die uitsluitend haar eigen belangen vertegenwoordigt.' Haar investeringen, uit opbrengsten van eerdere investeringen volgens de woordvoerder, in Portugese en Angolese bedrijven zijn transparant, sommige transacties verlopen via andere partijen, maar altijd via 'gerenommeerde banken en advocatenkantoren'.

Isabel dos Santos, de eerste vrouwelijk Afrikaanse miljardai, in november 2011 met haar Congolese echtgenoot Sindika Dokolo, een succesvol zakenman en kunstverzamelaar. Beeld epa

Dat is een typerende reactie voor de Angolese elite, waarin zaken en politiek innig verweven zijn, zonder dat de betrokkenen dat vreemd vinden. In een boek dat begin 2015 verscheen, gaat de Britse journalist Burgis van de Financial Times uitgebreid in op het systeem in Angola. Ook hij werd daarbij flink geholpen door Marques.

Wat is daar fout aan?
Anders dan Marques, die wordt genegeerd of zwart gemaakt, kreeg Burgis wel wederhoor van de clique rond de president, die hij Futungo Inc. noemt. De reactie: geen ontkenning, maar de wedervraag: wat is daar fout aan? Al die zakelijke transacties gaan geheel volgens onze wetgeving en alles is geregistreerd en opvraagbaar. Angolese politieke bedrijven laten hun boeken graag door internationale accountancybedrijven controleren.

We zijn transparant, zegt bijvoorbeeld Manuel Vicente in een gesprek met Burgis. Hij was lang de succesvolle baas van Sonangol (1999-2012), de staatsoliemaatschappij die voor 98 procent van de export en driekwart van de inkomsten van de staat zorgt en een staat in een staat vormt. Zo financiert Sonangol sociale projecten en culturele evenementen. Sonangol is ook een investeerder in Angolese ondernemingen, zo heeft het staatsbedrijf ook 25 procent van de aandelen van Unitel, net als Isabel dos Santos.

Vicente persoonlijk heeft daarnaast een investeringsmaatschappij, met de twee invloedrijkste generaals, Kopelipa en Dino (hun bijnamen uit de gewapende strijd tegen de Portugezen). President Dos Santos haalde Vicente in 2012 naar de politiek als vice-president en mogelijke opvolger. Toen heeft Vicente wat belangen afgestoten, verzekerde hij Burgis met charme.


Leuke contracten vergeven
Ook het bureau van de president zelf is een staat in een staat. Marques de Morais beschreef dat in een artikel op Maka Angola in maart 2015. De president heeft allerlei mini-ministeries die met eigen miljoenenbegrotingen hetzelfde doen als de echte ministeries. Bijvoorbeeld woningbouw plegen. Waarom, vraagt Marques zich af: omdat er allerlei leuke contracten aan vrienden en stromannen zijn te vergeven in zulke branches.

Steeds weer duiken dezelfde generaals (tevens veteranen van de oppermachtige regeringspartij MPLA) met hun vele bv'tjes op achter de rookgordijnen. Het overheidsbeleid dat buitenlandse bedrijven een Angolese component (mede-investeerder, al is niet altijd duidelijk of er echt kapitaal mee is gemoeid of dat het slechts een boekhoudtruc is) moeten hebben, biedt ook een ongelimiteerde speeltuin voor leden van de kongsi.

Wie slim is, vertelde de Braziliaanse aannemer en cementproducent van Chinese afkomst Paul Ang me in 2012, zorgt dat zijn bedrijf officieel Angolees is; zo had hij een generaal die hij niet wilde noemen als meerderheidsaandeelhouder. Nooit meer problemen met vergunningen en zo gehad.

Ex-echtgenote
Op het bureau dat buitenlandse investeerders warm moet maken voor de kansen in Angola, werd ik in 2012 ontvangen door de directeur, een ex-vrouw van Dos Santos, Maria Luisa Perdigão Abrantes. (Niet de moeder van Isabel, dat is een Azerbeidjaanse jeugdliefde van Dos Santos toen ze beiden in de Sovjet-Unie studeerden en van wie hij al lang is gescheiden). Zij begon zelf over haar eigen bedrijf met belangen in de VS en de negatieve publiciteit die ze daarmee over zich heen had gekregen, terwijl er toch juridisch gezien helemaal niets op aan te merken was. Ze had twee van haar kinderen met overheidsgeld ingehuurd voor een reclamecampagne voor Angola in de VS, had Marques onthuld.

Perdigão Abrantes zei: 'Verreweg de meeste zakenlieden hebben niets te maken met de partij of het leger. En er is niets geheims aan dat er ook ondernemers zijn die wél politieke connecties hebben. Daar is niets mis mee. Die journalist, Rafael Marques, komt op zijn website met zogenaamde onthullingen, maar hij heeft die informatie gewoon uit de staatskoerier! Daarin worden alle benoemingen, nieuwe bedrijven en investeringen bekendgemaakt.'

Als belangenverstrengeling niet is verboden, overheidsgeld toespelen aan verwanten geen wanbeleid wordt genoemd, dan bestaat er eigenlijk geen corruptie. En dan kan de journalist die daar schande van spreekt, zoals Rafael Marques de Morais, voor de rechter worden gesleept wegens smaad.

De Angolese president José Eduardo dos Santos staat de pers te woord na het uitbrengen van zijn stem bij de verkiezingen van 2012, die door zijn oppermachtige partij MPLA overweldigend werd gewonnen. Beeld reuters
Restaurants in een winkelcentrum in de Angolese hoofdstad Luanda, met versieringen voor het naderende Kerstmis, 2012. Onder president Dos Santos is een kleine welvarende middenklasse gegroeid. Het gros van de bevolking leeft nog altijd in armoede. Beeld wim bossema
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden