Waarom Spanje lang gevrijwaard bleef van islamitische terreur

Zelfs de ETA sloeg niet zo hard toe op Spaanse bodem

Er is bijna geen land in Europa waarvan de geschiedenis zo verweven is met de islam. Toch was het in Spanje sinds de aanslagen in 2004 relatief rustig. Hoe is dat te verklaren?

Alhambra. Het Moorse, middeleeuws paleis Alhambra in Granada. Radicaal-islamitische militanten zeggen te streven naar herstel van het middeleeuwse kalifaat. Foto AFP/Getty Images

De aanslag in Barcelona maakte een einde aan de luwte waarin Spanje de afgelopen dertien jaren verkeerde. Terwijl Frankrijk, België, Groot-Brittannië, Zweden en Duitsland allemaal aan de beurt kwamen als doelwit van radicale moslims, bleef het op het Iberisch schiereiland vrij rustig. Geen terroristisch geweld, geen grote uitbarstingen van islamofobie, geen sterke rechts-populistische beweging zoals elders. Spanje was in menig opzicht een Europese uitzondering.

Die eer is wel betrekkelijk want tegelijkertijd heeft het land veruit de bloedigste islamitische aanslag in Europa op zijn naam staan. In 2004 werden met bomexplosies aan boord van vier forensentreinen in Madrid 192 mensen gedood. De daders waren sympathisanten van Al Qaida. De schok was enorm: nooit eerder hadden terroristen - ook niet die van de Baskische afscheidingsbeweging ETA - zo hard toegeslagen op Spaanse bodem. Maar waar in Frankrijk en Groot-Brittannië snel meer aanslagen volgden, bleef het in Spanje verder stil.

Dat kan toeval zijn. Niemand kan kijken in het hoofd van ontspoorde moslimjongeren. Een verschil met de landen in Noordwest-Europa is wellicht dat Spanje niet zoiets kent als de Parijse voorsteden of het Brusselse Molenbeek, wijken met grote moslimminderheden als moeilijk te controleren broedplaatsen van radicalisme. Het aantal moslims in het overwegend katholieke land is verhoudingsgewijs gering: 2,1 procent op een bevolking van 46 miljoen mensen, aldus Pew Research Center. In Nederland is het 6 procent. Volgens Pew hebben wel veel Spanjaarden een negatieve kijk op moslims: 46 procent. Maar dat vertaalt zich niet in het ontstaan van islamofobe partijen.

Het populisme in Spanje is links en vindt zijn voedingsbodem in de kredietcrisis van 2008, die zich al jaren voortsleept. Vorig jaar lag het werkloosheidscijfer nog steeds boven de 20 procent. De afkeer van de politieke klasse is groot. Het links-populistische Podemos profiteert hiervan. Zij is antibovenlaag, anticorruptie, anti-ongelijkheid. Dat slurpt vrijwel alle populistische energie op. Het voorkomt de opkomst van andere antistemmen, tegen Europa, tegen vreemdelingen en tegen moslims, zei vorig jaar de Spaanse schrijver Isaac Rosa tegen de Volkskrant. Wat dit betreft lijken Spanje, Italië en Griekenland op elkaar. In deze zuidelijke frontlijnstaten van de eurocrisis richt het volksverzet zich meer tegen bezuinigingen dan tegen buitenlanders. De polarisatie tussen moslims en niet-moslims is er minder fel.

Niettemin blijft het opmerkelijk dat Spanje zo lang gevrijwaard is gebleven van islamitische terreur. Afgezien van de Balkan-landen is er geen lidstaat van de Europese Unie waarvan de geschiedenis zo nauw verbonden is geweest met de islam als Spanje. De Moren vielen vanuit Noord-Afrika het Iberisch schiereiland in 711 binnen, verdreven de Visigoten en stichtten een islamitisch rijk dat Al-Andalus werd genoemd. Op het hoogtepunt van zijn macht strekte het zich uit tot de noordoostkust. In 1492 werd de herovering van het gebied door christelijke legers voltooid, de Reconquista.

Dat is lang geleden, maar niet voor radicaal-islamitische militanten. Zij zeggen te streven naar herstel van het middeleeuwse kalifaat, inclusief het vroegere gebied in Spanje. Ook verwijten zij de Spanjaarden dat dezen in de koloniale tijd delen van Noord-Afrika aan zich onderwierpen en dat zij meedoen aan de militaire coalitie tegen 'Islamitische Staat'(IS). Het kunnen allemaal even zovele redenen zijn voor aanslagen, maar sinds 2004 is dat dus niet gebeurd.

Dat kan ten slotte ook simpelweg te maken hebben met goed speurwerk van de Spaanse veiligheidsdiensten. Zij hebben een prima reputatie in de wereld van terreurbestrijders. Dat is vanwege de ervaring opgedaan in de strijd tegen de ETA, maar ook vanwege de geldinjecties en ruime opsporingsbevoegdheden die zij na de aanslagen van dertien jaar geleden kregen. Er waren tal van successen. Media melden dat er in 2008, 2016 en dit jaar meerdere jihadistische complotten en netwerken zijn verijdeld dan wel opgerold. De luwte was niet alleen geluk maar ook wijsheid.

Kalifaat

Het emiraat van Cordoba maakte tussen 756 en 929 deel uit van het beroemde Omajjaden Kalifaat. Uit die tijd stammen de monumentale islamitische bouwwerken Alhambra en Mezquita in Granada en Cordoba.

Lees meer over de aanslag in Barcelona

'De Ramblas is niet zo'n ingewikkelde plek om te beveiligen'
Toen donderdag de eerste berichten binnenkwamen van de aanslag in Barcelona, belde Peter Tarlow onmiddellijk met zijn contacten bij de Catalaanse politie. De Amerikaanse deskundige op het terrein van toerisme, terrorisme en misdaad had eerder met hen gesproken over de 'niet optimale' beveiliging van de Ramblas. In november zou hij in Barcelona een workshop geven over massatoerisme en veiligheid.

Miro's Pla de l'Os: van icoon tot rampplek
Op dit plein, Plaça de la Boqueria in Barcelona, kwam donderdag het busje waarmee de aanslag werd gepleegd waarbij zeker veertien mensen om het leven kwamen tot stilstand.

Je raakt in een aanslag verzeild: wat kun je doen om jezelf in veiligheid te brengen?
Aanslagen vallen niet te voorkomen, is er dan misschien een beste manier om erop te reageren? Experts zijn het over één ding eens, zegt Ebe Brons, die trainingen geeft in het omgaan met gevaarlijke situaties: 'Als je de kans hebt om te vluchten, pak die dan ook. Wegwezen.'

Dit zijn de verhalen van ooggetuigen van de aanslag in Barcelona. 'Er vloog een lijf langs me door de lucht'
Barcelona is donderdag opgeschrikt door een dodelijke aanslag: dertien mensen kwamen om het leven en meer dan honderd mensen raakten gewond toen een busje inreed op de Ramblas. Dit is wat de mensen die ter plekke waren zagen. 'Ineens hoorde ik achter me een enorme knal.'