Tweeluik Rutte: Brussel of Binnenhof?

Waarom Rutte wel/niet naar Brussel zal gaan om EU-president te worden

De Franse premier Emmanuel Macron en de Duitse bondskanselier Angela Merkel spreken dinsdagavond met elkaar, terwijl de Portugese premier Antonio Costa, minister-president Mark Rutte en de Oostenrijkse bondskanselier Sebastian Kurz in Brussel arriveren. Beeld EPA

Vanavond geven 28 Europese regeringsleiders de eerste zwieper aan de Europese banencarrousel. Vijf topbanen zijn er te vergeven, waaronder het voorzitterschap van de Europese Raad (de EU-president) en dat van de nieuwe Europese Commissie. 

De naam van premier Mark Rutte staat met stip op bijna elk lijstje van de bookmakers en namenfluisteraars, vooral als de komende EU-president. Brusselse diplomaten tillen er niet zo zwaar aan dat Rutte met klem ontkent Europese ambities te hebben. Vier redenen waarom Rutte naar Brussel zal gaan, en vier waarom niet.

Rutte gaat naar Brussel

Het moment

Nederland is aan de beurt. Op een korte periode in 1972 na (Sicco Mansholt als interim) was nooit een Nederlander voorzitter van de Europese Commissie. En de EU-presidenten tot nog toe kwamen uit België (Herman Van Rompuy) en Polen (Donald Tusk). Als een van de grondleggers van de EU is er alle reden voor Nederland zijn vinger op te steken. Rutte in Brussel zou bovendien de doem van de mislukte pogingen van Ruud Lubbers (1994, Commissievoorzitter) en Jan Peter Balkenende (2009, EU-president) weghalen.

Van belang voor Rutte is dat het systeem van de Spitzenkandidaten (de grootste partij in het Europees Parlement levert de Commissievoorzitter) mogelijk sneuvelt. De regeringsleiders, die de voorzitter voordragen, moeten niets hebben van deze machtsgreep van het parlement. Minstens zo belangrijk is dat de voornaamste kandidaten – Manfred Weber voor de christen-democraten; Frans Timmermans voor de sociaal-democraten – de leiders niet overtuigen. Dat opent de weg naar een geheel andere verdeelsleutel, wat voor Rutte als liberaal (derde partij in het parlement) gunstig uitpakt. Ook als het parlement wel vasthoudt aan hun Spitz, geeft dat Rutte als liberaal een goede kans op de positie van EU-president.

Ook voor Rutte zelf kan dit hét moment zijn om naar Brussel te vertrekken. Na negen jaar premierschap begint hij onvermijdelijk aan glans te verliezen. Een overstap nu is een wissel op een hoogtepunt, bij langer wachten riskeert hij de achterdeur waardoor eerder Lubbers en Balkenende het Binnenhof verlieten.

De persoon

Rutte is one of them, hij is de vierde in senioriteit (na Merkel, Grybauskaité en Orbán) aan de Europese regeringstafel. Hij geniet het vertrouwen van de meeste leiders en heeft gezag. Hij reist voortdurend naar zijn EU-collega’s of ontvangt ze in het Torentje en mailt en belt meer met Berlijn en Parijs dan al zijn voorgangers bij elkaar opgeteld deden. Niet voor niets wordt in de Brusselse wandelgangen over de ‘3 M’s’ gesproken: Merkel, Macron en Mark.

Rutte is one of them. Beeld AFP

Rutte heeft zijn euroscepsis ingeruild voor een meer pro-Europees geluid. Die omslag is in andere hoofdsteden niet onopgemerkt gebleven. Het maakt hem een safe pair of hands, waar de leiders – vaak opgejaagd thuis – in Brussel naar snakken. Zoals een EU-ambassadeur analyseert: ‘Rutte gaf leiding aan een uitstekend EU-voorzitterschap in 2016. Hij gaf uitstekende Europaspeeches in Berlijn (2018) en onlangs in Zürich. Het EU-presidentschap is de kroon op dit werk.’

De Nederlandse premier wordt gezien als een gewiekst en eerlijk onderhandelaar, iemand die zijn talen spreekt en partijen bij elkaar brengt. De EU-Turkije-migratiedeal (2016) die hij met Merkel voor elkaar bokste, is voor alle leiders nog steeds een mijlpaal. Daarbij kun je met Rutte ook internationaal voor de dag komen, zoals zijn laconieke ‘No’ tegen de Amerikaanse president Trump in het Witte Huis bewees. ‘De Nederlandse politiek is een uitstekende leerschool’, stelt een EU-ambtenaar. Ook zeer gewaardeerd aan de leiderstafel: Rutte bulkt van de ervaring in het ter plekke en onder hoge druk schrijven van compromisteksten.

Tot slot en niet het minst prijzen diplomaten Ruttes aanstekelijke activisme. ‘Een beetje meer dadendrang kunnen we wel gebruiken na Tusk’, zegt een van hen.

Het land

Sinds het Brexit-referendum in het Verenigd Koninkrijk (2016) is Nederland gepromoveerd tot de nummer 3 (na Duitsland en Frankrijk) aan de Europese vergadertafel. Dat was bewust beleid, Den Haag is strategisch in het ‘liberale’ gat gesprongen dat Londen in Brussel achterlaat. Daags na de Britse volksstemming lagen de spreadsheets met mogelijke nieuwe allianties in de EU al op tafel bij de ministeries van Algemene Zaken (premier) en Buitenlandse Zaken. Deels werd de nieuwe toppositie Nederland aangereikt: andere grotere lidstaten liggen met Brussel overhoop (Italië, Polen) of met zichzelf (Spanje). ‘Nederland heeft deze unieke kans volop gepakt’, concludeert een EU-ambtenaar. Dat geeft Rutte een – misschien eenmalige – springplank naar een EU-toppositie.

Het geld

De Commissievoorzitter en de EU-president verdienen (bruto) circa 330 duizend euro per jaar, exclusief allerlei aantrekkelijke toeslagen. Dat betekent voor Rutte een verdubbeling van zijn huidige premiersalaris van 165 duizend euro. Er zijn baanwisselingen denkbaar met een bescheidener salarissprong.

Rutte blijft op het Binnenhof

Het moment

Rutte is niet aan de beurt. In het nieuwe Europees Parlement is de liberale ALDE-fractie, waartoe Ruttes VVD behoort, de derde partij. Het is niet evident dat de christen-democratische EVP als grootste partij én de sociaal-­democratische fractie als nummer twee vrijwillig afzien van topposities ten faveure van Rutte. Daarnaast zijn er meerdere liberale kandidaten voor een Brusselse topbaan: de concurrentiecommissaris Margrethe Vestager, de Belgische premier Charles Michel en de ALDE-leider Guy Verhofstadt.

Problematisch voor Rutte is dat leiders uit de zuidelijke en oostelijke lidstaten niet happig zijn op een liberaal uit een klein noordelijk land als hun voorzitter. De Griekse premier Tsipras is niet vergeten dat Rutte in 2012 verklaarde geen cent meer aan de Grieken te willen geven. En hem is ook ter ore gekomen dat Rutte vorige week verklaarde dat Italië en Griekenland überhaupt geen lid van de eurozone zouden moeten zijn.

Precair is ook dat de EU de komende maanden moet beslissen over een aantal politiek zeer gevoelige zaken (Europese meerjarenbegroting, integratie eurozone, Europees asielbeleid, handhaving rechtsstaat) waar Nederland zeer uitgesproken standpunten over heeft. ‘Bij geldzaken zit Den Haag altijd op de centen en het vingertje over de rechtsstaat valt bijzonder slecht in het oosten’, zegt een betrokken ambtenaar. Niet precies het ideale moment voor Rutte om steun te vinden voor zijn kandidatuur.

De persoon

Rutte is een fixer, een doener, beamen Brusselse diplomaten. Zij vrezen dat Rutte als EU-president binnen de kortst mogelijke tijd uit pure verveling en frustratie tegen de muren vliegt van het prachtige nieuwe Europagebouw waar de president zetelt. Het was Merkel die destijds direct na Herman Van Rompuys benoeming tot EU-president bezorgd vroeg wat hij – uitgaande van drie EU-toppen per semester – in vredesnaam met die andere 46 weken per jaar ging doen. En dan was haiku-Herman een baken van reflectie en rust vergeleken met Rutte.

Sommige EU-ambtenaren betwijfelen dan ook dat Rutte straks de uitnodigingen voor de EU-toppen gaat versturen. Temeer daar de premier er nimmer blijk van heeft gegeven dat hij tuk is op aanspreektitels als le président of zich graag omringt met buigvaardige bedienden. Integendeel zelfs, het stoort hem. Rutte vindt het premierschap van Nederland een ‘ongelooflijke gave baan’. Op verkiezingsdag vorige week bezwoer hij opnieuw: ‘Ik blijf hier. Dat is 100 procent zeker, maar dat heb ik ook steeds gezegd. Dat gaat niet veranderen.’

Het land

Nederland is te groot geworden in de EU. Als nummer 3 is Den Haag niet meer de behulpzame bemiddelaar. Nee, Rutte maar ook de ministers Wopke Hoekstra van Financiën en Stef Blok van Buitenlandse Zaken nemen duidelijk positie in. Nederland is een van de polen in het debat. Die geprononceerde positie is het kwijt als Rutte straks als voorzitter zijn collega-leiders tot elkaar moet brengen.

Nederland profiteert nu van de seniorpositie van zijn premier aan de Brusselse tafel. ‘Hij speelt in de Champions League’, zegt een diplomaat. Daarnaast heeft Nederland baat bij Frans Timmermans als eerste vicevoorzitter in de Commissie. De PvdA’er behartigt achter de schermen ook het Nederlandse belang en heeft als de nummer twee in de Commissie toegang tot voor Den Haag relevante informatie. Als Rutte EU-president wordt, is dat niet alleen de doodsteek voor Timmermans ambities voor het Commissievoorzitterschap (daar komt Rutte wel overheen), maar het betekent vooral ook dat Nederland weinig eisen kan stellen aan de portefeuille voor de nieuwe Nederlandse Commissaris. In plaats van twee sterke mannen aan de twee belangrijkste vergadertafels, gaat Nederland terug naar één man met een voorzittershamer. Rutte acht dit niet in het belang van Nederland.

Daarnaast weet Rutte als geen ander dat de kans groot is dat zijn kabinet uiteenvalt zodra hij naar Brussel afreist. En dat bij de verkiezingen daarna de VVD met een nieuwe lijsttrekker (wie?) mogelijk niet de winnaar is. Dat is een te groot offer om Brussel te dienen. EU-ambtenaren vallen hem daarin bij: ‘Niemand hier zit te wachten op een instabiele coalitie met Baudet als premier. We hebben al genoeg probleemgevallen aan tafel bij de EU-top, een onbestuurbaar Nederland maakt de sfeer er niet beter op.’

Het geld

Rutte ageert al langer tegen de salarissen in Brussel. Over zijn huidige premiersloon heeft hij nooit geklaagd, het is ook geen man van luxejachten en reizen naar exclusieve, paradijselijke eilanden. Een verdubbeling van zijn inkomen zou hem vermoedelijk een ongemakkelijk gevoel geven.

Lego voor gevorderden

De uitslag van de Europese verkiezingen bepaalt mede de verdeling van de vijf EU-topbanen die beschikbaar komen. Het vergeven van deze topfuncties is als Lego voor gevorderden

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden