Waarom rekken we ons uit bij het ontwaken?

Katten doen het met veel theater. Baby's trouwens ook. Honden schudden erbij. Kippen schijnen het per vleugel te doen. Uitrekken, we doen het allemaal. Of het nu een matige of een weldadige nacht was, bij het ontwaken is het eerste wat we doen even goed de armen strekken, de rug hollen of bollen, misschien een been half uit bed. Maar waarom doen we dat eigenlijk?

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Het lichaam genereert activiteit om wakker te worden, zegt bewegingswetenschapper Ben van Cranenburgh. Dat wakker worden vindt plaats op meerdere niveaus. Zowel de spieren als de hersenen krijgen door het uitrekken het bevel tot ontwaken.

'Het uitrekken bestaat uit zogenoemde excentrische contracties. De spieren spannen aan terwijl ze verlengd worden', zegt Van Cranenburgh. 'Een beetje zoals beenspieren doen bij het neerkomen na een sprong.'

Neuro- en bewegingswetenschapper Van Cranenburgh is directeur van stichting ITON (Instituut voor toegepaste neurowetenschappen), een expertisecentrum dat onder de Faculteit Bewegingswetenschappen van de Vrije Universiteit Amsterdam valt. Hij houdt zich bezig met de connectie tussen bewustzijn en motoriek.

Stroomstootje

In een spier zitten rek- en spanningssensoren, legt hij uit. Dat zijn een soort zintuigjes die gevoelig zijn voor toenemende lengte en spanning. Bij excentrische contracties worden deze sensoren maximaal geactiveerd. Dit veroorzaakt een soort stroomstootje naar de hersenen, die daardoor 'ontwaken'. We zetten onszelf als het ware weer 'aan'.

Maar er wordt nog meer geactiveerd. 'Ons lichaam moet ook weten dat het niet in elkaar moet zakken als we opstaan. Dus worden centra en netwerken in werking gezet die voor onze houdingsregulatie zorgen.'

Van Cranenburgh denkt dat de belangrijkste functie van het uitrekken is om de hersenen goed wakker te maken. 'Wat we 'arousal' noemen in het Engels. Zodat verschillende functies, zoals horen, zien, voelen, opletten en het geheugen, goed werken. Als dat na het wakker worden niet zou gebeuren, zou dat tot allerlei ongelukken kunnen leiden.'

Evolutie

Volgens de neurowetenschapper is het uitrekken na ontwaken een typisch voorbeeld van de samenhang tussen motoriek en bewustzijn. 'Ga maar na. Als je rent of fietst, val je niet in slaap, maar als je gaat liggen, val je gemakkelijk in slaap.' En wie zichzelf tijdens een lange autorit wakker wil houden, gaat bewegen. 'Dat hoeven geen grote bewegingen te zijn, je kan gaan zingen of op het dashboard kloppen.'

Een ander voorbeeld: lezen in de trein? We vallen vaak in slaap, terwijl we tijdens ons werk op een computer - hoe geestdodend wellicht ook - niet zo snel in slaap zullen vallen.

Volgens Van Cranenburgh zijn het allemaal mechanismen die evolutionair voordelig zijn en de overleving dienen. 'Daarom gebeuren veel ongelukken juist op een moment van rust en bijbehorende onoplettendheid.'

Ook een vraag voor deze rubriek?

Mail naar gezond@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden