Analyse Ongezonde voeding

Waarom promoten supermarkten vooral ongezonde voeding?

Supermarkten beloofden vorig jaar een bijdrage te zullen leveren aan het terugdringen van overgewicht en obesitas. Hoe komt het dat in hun aanbiedingenbeleid daar nog zo weinig van is terug te zien?

Supermarkt stunt tijdens actieweek met drank. Beeld ANP XTRA / Koen van Weel

Aanbieding! Vier anderhalveliterflessen voor 6,49 euro bij de Dirk, Jan Linders en de Dekamarkt. Bij Plus betaalde de klant twee dubbeltjes extra aan de kassa, bij de Coöp gingen zes blikjes voor 3 euro. Coca-Cola was afgelopen week in de aanbieding bij meer dan tien supermarktketens. Het was bovendien een van de vele suikerhoudende producten die voor minder dan normaal over de toonbank gingen. En dat is een heel normale zaak.

Uit het vandaag gepresenteerde onderzoek van stichting Questionmark in samenwerking met de Transitiecoalitie Voedsel blijkt dat van alle aanbiedingen in supermarkten 80 procent buiten de gezond geachte Schijf van Vijf van het Voedingscentrum valt. Dit strookt niet met de afspraken in het Nationale Preventieakkoord, dat vorig jaar door de regering met de voedingsmiddelenindustrie werd gesloten. Supermarkten beloofden daarin op hun eigen manier een bijdrage te leveren aan het terugdringen van overgewicht en obesitas.

Waarom worden aanbiedingen niet ingezet om deze gezondheidsproblemen te verminderen?

Sjoerd van de Wouw van voedselwaakhond Foodwatch noemt het een ‘schokkende constatering’ waar een ‘interessant commercieel proces’ aan ten grondslag ligt. ‘Aanbiedingen zijn veelal bedoeld om klanten te lokken en ze te verleiden tot impulsaankopen, producten die niet op hun boodschappenlijstjes staan’, zegt hij. ‘Dit werkt beter met zwaar bewerkte snackproducten zoals koekjes en frisdrank, die je uniek kunt maken door kleurtjes en smaken.’

Lokstrategie werkt

Dat de zeven onderzochte supermarkten (Albert Heijn, Jumbo, Plus, Coöp, Dirk, Jan Linders en Ekoplaza) in gelijke mate ongezond voedsel inzetten in hun promoties, zegt Annet Roodenburg, lector voeding en gezondheid aan de HAS Hogeschool, bewijst dat de lokstrategie met snacks werkt. Hiermee stoppen gaat de supers klanten en geld kosten, denkt Van de Wouw dan ook.

Om de stroom aan snackproducten gaande te houden, is er volgens Roodenburg op de achtergrond een ware machtsstrijd gaande tussen producent en supermarkt. Bekende confrontaties zijn die tussen Albert Heijn en Coca-Cola, en Peijnenburg versus de supermarktketen. De producenten verzetten zich tijdens de prijzenoorlog tegen de lage prijzen waarvoor Albert Heijn hun waar te koop legde, met boycots tot gevolg.

Beeld Voedingscentrum

Wat staat in de Schijf van Vijf?

1) dagelijks 250 gram groente en twee stuks fruit

2) vooral volkorenbrood, rijst en pasta

3) minder vlees en meer plantaardig – noten en peulvruchten

4) onverzadigde vetten, zoals halvarine en olie

5) dranken zonder suiker: onder meer water, thee en koffie. 

Voor meer informatie ga naar Voedingscentrum.nl 

Kleinere A-merken kunnen zich minder goed verzetten tegen de inkoopgrootmachten. Supermarktketens zetten leveranciers volgens Van de Wouw soms onder druk om hun producten in de aanbieding te doen. ‘Terwijl ze dit lang niet altijd willen, want het is niet per se goed voor het imago om in de uitverkoop te liggen.’ Het kost bovendien geld. Vorig jaar bracht RTL Z naar buiten dat Albert Heijn producenten tienduizenden euro’s laat betalen voor een prominent bonusschap.

Henrieke Crielaard van het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL), belangenbehartiger van supermarkten, wil niets kwijt over wat achter de schermen gebeurt tussen supers en leveranciers. Over het Nationale Preventieakkoord zegt ze dat, ondanks een RIVM-rapport waarin wordt geconcludeerd dat de maatregelen te mager zijn, supers voldoende doen om gezond eten te bevorderen. Ze wijst onder meer op voorlichting in winkels en consumentenbladen.

Wennen aan minder toevoegingen

Het aanbiedingenonderzoek is volgens haar dan ook te beperkt, hoewel ze meent dat de promoties een afspiegeling zijn van het hele assortiment. Dat aanpassen vergt volgens haar tijd, omdat consumenten gewend zijn geraakt aan de toegenomen hoeveelheden zout, suiker en vetten. Eenzijdig huismerken aanpassen om het goede voorbeeld te geven is voor supers geen optie, zegt Crielaard.

‘Supermarkten willen de consument niet laten ‘ontsnappen’ naar een merk met meer toevoegingen’, zegt ze. ‘Anders helpen we niet alleen de concurrent, maar halen we ook het gezondheidsdoel niet. Het idee van het verbeteren van de productsamenstelling, een van de maatregelen van het Nationale Preventieakkoord, is dat de consument langzaam went aan de andere smaak.’

Zit er een limiet aan het aantal mensen dat je kunt kennen? Wat bewijst de uitslag van een schriftelijke test eigenlijk? In onze Grote Vragen Podcast beantwoorden we ‘vragen waar je nooit over na hebt gedacht maar plotseling dolgraag een antwoord op wilt hebben’.

Roodenburg ziet bij vooruitstrevende supers een langzame verschuiving naar gezonder, maar ook weer als strategie om klanten binnen te halen. Diverse critici van het akkoord menen dat een belasting op ongezonde toevoegingen effectiever zal zijn in het terugdringen van overgewicht en obesitas. Tot die tijd juichen consumentenwetenschappers toe dat de prestaties van supermarkten worden vergeleken, zoals Questionmark en de Transitiecoalitie Voedsel hebben gedaan. Ook staatssecretaris Paul Blokhuis is positief en gaat in gesprek met de onderzoekers over een vervolg. De resultaten laten volgens hem zien dat er voor supermarkten ‘heel concrete kansen liggen om zich positief te onderscheiden’.

Dit soort lijstjes kan een eyeopener zijn voor supers, denkt ook consumptieonderzoeker Hans Dagevos van Wageningen University & Research. ‘Zo van: goh ja, wat doen wij eigenlijk en spoort dit wel met onze bedrijfsfilosofie?’ Net als Crielaars van het CBL vindt Dagevos dat zo’n onderzoek zich niet moet beperken tot aanbiedingen alleen. ‘Kijk ook naar hoe supermarktketens communiceren in jaarverslagen en in media-interviews. Kloppen de mooie verhalen met de werkelijkheid?’

Onder aanvoering van ChristenUnie-bewindsman Paul Blokhuis keert de overheid terug als censor van de leefstijl van de bevolking. Preventie van gezondheidsklachten keert met stip terug op de politieke agenda.

‘Politici zijn bang voor woedende mayonaiseverslaafden, bierbuiken en colajunks die niet wensen te worden betutteld’, betoogt columnist Bert Wagendorp

Het tackelen van overgewicht begint al op het speelplein: ‘Wat je nu meegeeft, nemen ze in de jaren die komen mee’.

Waarom in Amsterdam het aantal kinderen met overgewicht wel afneemt, vergeleken met kinderen  in andere steden. 

Supermarktsurvival met Teun van de Keuken

Een rondje door de supermarkt met Teun van de Keuken gaat bepaald niet snel, maar is wel érg leerzaam. Want waarom liggen er altijd te harde avocado’s? En hoezo zijn mooie rode aardbeien juist smakeloos? Van de Keuken prikt door alle slimme trucjes van de supermarkt heen om je meer te laten kopen, zodat je alleen met spullen thuiskomt die je echt wilde hebben. En dat begint met het pakken van een mandje, en dus vooral geen karretje.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden