Waarom Poolse officieren massaal uit het leger stappen

De ene na de andere topmilitair stapt op of wordt ontslagen uit het voor de NAVO belangrijke Poolse leger, sinds de omstreden Antoni Macierewicz minister van Defensie is. Twee oud-officieren schetsen een onthutsend beeld.

De Poolse minister van Defensie Antoni Macierewicz (midden) bij een legertraining in Warschau. Macierewicz geldt als ondiplomatiek, roekeloos en bij wijlen paranoïde.Beeld getty

Er woedt een uitslaande veenbrand in het Poolse leger, eentje met een groeiend aantal slachtoffers. Hoge officieren met een schat aan ervaring in NAVO-verband zeggen hun baan op uit onvrede over de koers, andere komen zonder toelichting op straat te staan. De Poolse commandant der strijdkrachten: weg uit onvrede over de koers. De brigadegeneraal voor wapeninspecties: zonder uitleg ontslagen. De commandant van de special forces: weg om 'persoonlijke redenen'.

Het is een leegloop die veel Polen verbijsterd achterlaat, is het niet vanwege de schaal waarop, dan toch door het tempo waarin het gebeurt.

Drijvende kracht achter de ontslagen is de omstreden minister van Defensie, Antoni Macierewicz. Macierewicz is een anticommunist die tegen de 70 loopt en zijn sporen verdiende in het ondergrondse verzet van de jaren zeventig en tachtig. Hij geldt als ondiplomatiek, roekeloos en bij wijlen paranoïde. President Andrzej Duda nam onlangs de ongebruikelijke stap om hem per open brief om opheldering te vragen. Op goede voet staan de twee klaarblijkelijk niet.

Zeker 30 generaals en bijna 300 kolonels zijn in een tijdsbestek van nog geen anderhalf jaar door Macierewicz opzij gezet of vrijwillig vertrokken. Rond de gedwongen ontslagen hangt de geur van een politieke zuivering. Een ingrijpender transformatie heeft het Poolse leger sinds het einde van het communisme nog niet meegemaakt.

'De beste commandanten nemen ontslag', zegt luitenant-generaal buiten dienst Waldemar Skrzypczak (61). 'Mensen die onze operaties in Irak en Afghanistan hebben geleid. Ze zien geen manier om hun taken te vervullen in het huidige klimaat. Hun opvolgers zijn jong en ontberen ervaring.'

Stanislaw Koziej (73), ook luitenant-generaal in ruste: 'Iedereen in de generale staf is vervangen. Van de stafchef tot de vier generaals van marine, special forces, land- en luchtmacht. Daarmee is de commandostructuur voor de komende drie jaar verzwakt.'

Onderhorig aan de partij

Skrzypczak en Koziej zijn oud-officieren met een lange staat van dienst in het Poolse leger. Allebei waren ze kortstondig viceminister van Defensie. Tegenover de Volkskrant uiten ze hun zorgen over de wijze waarop het leger ondergeschikt wordt gemaakt aan politieke belangen en schetsen ze een onthutsend beeld van de gang van zaken op het ministerie van Defensie.

Politieke benoemingen zijn niets nieuws voor het Poolse leger. Het personeelsverloop is al jaren vrij groot - ook onder de vorige regering. Wat Skrzypczak en Koziej zorgen baart, zo zeggen ze, is dat Macierewicz vrijwel de hele militaire top vervangt - een unicum.

Een persbericht van het ministerie van Defensie laat zien wat de twee bedoelen. Trots heet het daar dat 80 tot 90 procent van alle topmensen binnen generale staf en algemeen commando nieuw zijn aangesteld, 'ter vervanging van ambtenaren die zijn aangesteld door Burgerplatform'. Die politieke partij - Burgerplatform of afgekort PO - was acht jaar lang aan de macht, van 2007 tot 2015. Het is de partij van Donald Tusk, tegenwoordig het hoofd van de EU-raad voor regeringsleiders.

Daarmee doet Macierewicz twee dingen. Ten eerste stelt hij openlijk de loyaliteit ter discussie van 's lands beste militairen. Wie aangesteld is ten tijde van het communistisch bewind (tot 1989) of dat van PO, kan vrijwel zeker zijn spullen pakken. 'Lustracja', heet dat in Polen, oftewel zuiveringen op basis van de begindatum van iemands cv. Na het einde van het communisme ging de bezem al door het systeem, maar voor de conservatief-nationalistische regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) is dat niet genoeg.

Het tweede effect, zeggen Skrzypczak en Koziej, is dat de minister de strijdkrachten onderhorig maakt aan zijn partij PiS. Niet de nationale verdediging staat voorop, maar het smalle belang van de regeringspartij.

Skrzypczak: 'Het leger fungeert nu als een pion die partijen naar believen kunnen inzetten in hun politieke spelletjes. Onze president Andrzej Duda moet toezien op het apolitieke karakter van het leger, maar slaagt daar niet in.'

Koziej: 'De Poolse grondwet uit 1997 schrijft voor dat het leger politiek neutraal is. Die neutraliteit wordt door deze regering bedreigd.'

Skrzypczak: 'De strijdkrachten lijken niet langer bedoeld om een aanval van buitenaf te weerstaan, maar om de regering binnenlands te ondersteunen.'

Koziej: 'Duda blijft passief, terwijl hij met al die personele veranderingen in had moeten grijpen. De facto is hij al afgetreden als commander-in-chief.'

'De Poolse samenleving is sterk gespleten. Aanhangers van PiS staan recht tegenover die van Burgerplatform, de grootste oppositiepartij. Het grootste gevaar is dat ook het leger verdeeld raakt.'

(De tekst gaat verder onder de infographic.)

Beeld de Volkskrant

Prestigeproject

Meest controversiële voorbeeld is de zogeheten 'territoriale verdedigingsmacht' (WOT), een prestigeproject van Macierewicz. Die extra macht van ongeveer 53 duizend vrijwilligers (ze trainen in de weekends) moet in crisissituaties kunnen worden ingezet. Cruciaal detail: de legertop wordt bij zo'n crisis gepasseerd. Koziej en Skrzypczak zeggen het met klem.

Skrzypczak: 'Het komt neer op een paramilitaire organisatie. WOT heeft niet een militair, maar een politiek karakter. Ook dat mag van onze grondwet niet.'

De WOT-brigades worden buiten de commandostructuur gehouden, en rapporteren direct aan de minister. Macierewicz pochte dat ze bij een aanval van de Russen de 'Spetsnaz' kunnen weerstaan - beter bekend als de 'groene mannetjes'.

Om de paar weken komt Macierewicz met een nieuwe, wilde theorie over het neergestorte regeringsvliegtuig bij Smolensk (2010). De meest recente: de Russen zouden een bom in het toestel geplant hebben, die vlak voor de crash zou zijn afgegaan. Toen hij baas was van de militaire contraspionagedienst, jaren geleden, liet hij al eens een 'zuivering' doorvoeren door een lijst te publiceren van actieve Poolse informanten in onder meer Irak en Afghanistan. Een onbegrijpelijke stap, zeggen critici, want daarmee waren alle informanten in één klap onbruikbaar en in gevaar.

Een NAVO-kantoor in Warschau werd in zijn opdracht om half twee 's nachts binnengevallen, klaarblijkelijk om de zittende directeur (aangesteld door PO) te wippen. Ook annuleerde hij de aankoop van Franse gevechtshelikopters, waarop president Hollande prompt een gepland bezoek afzegde. De bondgenoten in Parijs moesten niet klagen, vond viceminister van Defensie Bartosz Kownacki: 'Het zijn mensen die wij eeuwen geleden hebben leren eten met een vork.' In een recente peiling zegt bijna driekwart van de ondervraagde Polen dat Macierewicz moet opstappen.

Koziej: 'De dingen die hij zegt, hebben geen basis in de echte wereld. Het is propaganda bedoeld voor zijn kiezers. Zij kunnen zijn uitspraken niet verifiëren.'

(De tekst gaat verder onder de infographic.)

Beeld de Volkskrant

Skrzypczak: 'Uit de drie ontmoetingen die ik met Macierewicz gehad heb, kan ik maar één conclusie trekken: hij heeft geen flauw benul waar de strijdkrachten voor staan.'

Koziej: 'Hij doet het niet bewust denk ik, maar met zijn acties verzwakt hij de Poolse strijdkrachten.'

Skrzypczak: 'Helaas weten zelfs de meest nabije mensen niet wat er in zijn hoofd omgaat. Niemand controleert hem, hij duldt geen enkele superieur.' (Het ministerie van Defensie wil hier niet op reageren.)

Zelf raakte Skrzypczak begin dit jaar zijn adviesfunctie bij een militair onderzoeksinstituut kwijt, toen hij kritiek uitte aan het adres van (toen nog) de vertrouweling van de minister. Deze Bartlomiej Misiewicz heeft met zijn 27 jaar geen enkele militaire ervaring, noch een universitair diploma. Voor hij in de Poolse politiek belandde werkte hij als apothekersassistent in een voorstadje van Warschau. Het ministerie huldigde Misiewicz met een hoge onderscheiding voor 'verdiensten' voor de Poolse staatsveiligheid.

Skrzypczak: 'Hij stond erop dat mensen hem 'meneer de minister' noemen en had inspraak in het personeelsbeleid. Militairen liet hij naar hem salueren. Voor mij is dat onverdraaglijk. Ik ken dit soort situaties alleen uit Afrika.' Inmiddels is Misiewicz uit PiS gezet en werkt hij niet meer voor het ministerie.

Nieuwe koude oorlog

Het zijn de contouren van een legertop in verwarring. En dat op het moment dat de NAVO op Polen leunt als de vooruitgeschoven post in de 'nieuwe Koude Oorlog' aan Europa's oostgrens.

Koziej: 'Reken maar dat de NAVO grote zorgen heeft. Hun contacten in het Poolse leger zijn door alle personele wijzigingen drooggevallen. De vervangende officieren moeten die banden nog smeden.'

Skrzypczak: 'Op een schaal van één tot tien geef ik het Poolse leger op dit moment een vijf. Het leger zou gemoderniseerd worden, maar dat gebeurt niet. 70 procent van het militaire materieel is post-Sovjet, oud spul.'

Koziej: 'De nieuwe officieren waren volstrekt onvoorbereid op hun nieuwe post. En dat terwijl de civiele legerleiding afhankelijk is van hun adviezen. Operationeel en tactisch zijn de strijdkrachten in goede staat, aan de politieke kant rommelt het.'

Skrzypczak: 'Ik ken de Amerikaanse NAVO-officieren persoonlijk. Mooie beloften volstaan niet voor hen. Ze kennen de staat van het Poolse leger.'

De zuiveringen wijt Skrzypczak ten dele aan de mentaliteit. 'Politieke partijen hier zien opponenten als vijanden die je tot de grond toe moet afbranden. Dat is eigen aan de Poolse politiek: het vermogen om te haten. Met patriottisme heeft dat niks te maken.'

Wat ligt er aan het einde van de ingeslagen weg? Skrzypczak geeft Turkije als voorbeeld. Erdogans zuiveringen (voor en na de coup) hebben het leger dusdanig gedemoraliseerd en verzwakt dat er in Syrië aanzienlijk meer slachtoffers vallen dan de bedoeling was. 'Als de Poolse regering zo doorgaat, valt het leger uiteen. Een leger dat onder controle staat van incompetente mensen die alleen geloven in politieke wraak, kan de staat niet verdedigen.'

Koziej: 'In tegenstelling tot Turkije gaat het bij ons alleen om de hoogste officieren, niet om de militaire kaders. Als die kaders straks toch geraakt worden, komt de staatsveiligheid echt in gevaar. Dit moet stoppen.'

In Moskou zal president Poetin de verzwakking van zijn NAVO-rivaal met plezier aanzien. De grap doet in Polen de ronde dat bij ieder ontslag de knallende champagnekurken te horen zijn. Waldemar Skrzypczak knikt. 'Ik denk dat ze er in het Kremlin al twee jaar non-stop van drinken.'

Aanvullingen en verbeteringen: In een eerdere versie van dit artikel werd het citaat: 'Het zijn mensen die wij eeuwen geleden hebben leren eten met een vork', verwijzend naar een diplomatieke ruzie met Frankrijk, toegeschreven aan Defensieminister Macierewicz. Het was van diens viceminister Bartosz Kownacki.


Waldemar Skrzypczak

Skrzypczak (61) komt uit een militair geslacht: zijn grootvader diende in het tsaristisch leger, zijn vader in dat van communistisch Polen. Zelf stond hij vanaf 2005 aan het hoofd van een multinationale divisie in Irak, toen Polen meevocht als juniorpartner in de Amerikaanse 'coalition of the willing'. In 2012-2013 was hij viceminister van Defensie. Sinds kort heeft hij een column in het weekblad Wprost.

Stanislaw Koziej

Koziej (73) promoveerde na zijn diensttijd in de militaire wetenschap. In 2005-2006, toen PiS kortstondig aan de macht was, was hij viceminister van Defensie. Vanaf 2010 was hij vijf jaar lang hoofd van het Nationaal Veiligheidsbureau, dat in samenspraak met de president toeziet op de nationale veiligheid. Tegenwoordig doceert hij aan de Universiteit van Warschau. Skrzypczak is een oud-leerling.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden