Waarom Perth de maagzweer eronder kreeg

Heinekenprijs-winnaar Barry Marshall vond begin jaren tachtig de ware oorzaak van de maagzweer. Niet stress of slecht eten, maar een bacterie richt het onheil aan....

'DE maagzweer was waarschijnlijk ook wel op zijn retour geweest als Robin Warren en ik in 1983 niet hadden ontdekt dat de aandoening door een bacterie wordt veroorzaakt', zegt de Australische gastro-enteroloog en onderzoeker Barry Marshall. Een opmerkelijke uitspraak voor de man die de afgelopen vijftien jaar het denken over de oorzaak en de behandeling van maagzweren en zweren aan de twaalfvingerige darm volledig op zijn kop heeft gezet.

Maagzweren worden tegenwoordig niet langer met (uitsluitend) maagzuurremmende geneesmiddelen behandeld, laat staan met een operatieve ingreep. Een antibioticakuur is nu de standaard, mits de aanwezigheid van de door Warren en Marshall ontdekte 'maagzweerbacterie' is aangetoond.

Voor zijn onderzoek, dat in 1983 de bacterie voor het voetlicht bracht, ontving Marshall donderdag uit handen van prins Claus de dr. A. H. Heinekenprijs voor de Geneeskunde. De prijs - 250 duizend gulden - wordt elke twee jaar toegekend door de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen.

Marshall (47) toonde aan dat een spiraalvormige bacterie, Helicobacter pylori, ontstekingen van het maagslijmvlies veroorzaakt. Die kunnen uitlopen op een maagzweer - of in het ergste geval zelfs maagkanker - of een zweer aan de nabijgelegen twaalfvingerige darm veroorzaken. Ook wist hij, met anderen, te bewijzen dat een antibacteriële kuur zo'n 90 procent van alle patiënten definitief van hun aandoening afhelpt.

Nederlandse onderzoekers als de Amsterdamse gastro-enteroloog prof. dr. Guido Tytgat en medewerkers hebben hem daarbij, bewust en onbewust, een stevig handje geholpen, concludeert Marshall.

Niet bekend

Het bismut-preparaat bleek een van de stukjes in een puzzel die Barry Marshall probeerde op te lossen sinds zijn collega Robin Warren hem in 1979 voor de eerste maal een nog onbekend spiraalvormig organisme toonde dat hij had aangetroffen in coupes van het maagslijmvlies. Warren was patholoog in het Royal Perth ziekenhuis in Australië.

De bacterie, zo blijkt achteraf, was al verscheidene malen eerder ontdekt. Voor het eerst aan het eind van de negentiende eeuw (Marshall: 'Toen men nog te druk was met besmettelijke ziektes zoals tuberculose'), nog eens in de jaren dertig en veertig van deze eeuw ('Toen men Engelstalige en Duitstalige medische literatuur nog niet over en weer kon lezen'), en opnieuw in de jaren zeventig, toen met glasvezelendoscopen stukjes weefsels van het maagslijmvlies konden worden verwijderd.

'Toen Warren in 1979 tegen mij zei, te vermoeden dat het nog onbekende organisme de oorzaak was van gastritis, ontsteking van het maagslijmvlies, dacht ik er meteen bij dat het misschien ook maagzweren veroorzaakt. Als ik niet in Australië had gewoond en daar tot arts was opgeleid, was ik daar waarschijnlijk nooit op gekomen.'

De heersende mening luidde destijds dat maagzweren alles te maken hadden met een overmatige productie van maagzuur (door stress, roken, alcoholgebruik, overvloedig eten of wàt dan ook) en dat het eerste gebod was die overtollige productie onder controle te brengen.

Marshall: 'De farmaceutische industrie zat ook geheel op die lijn, en verstrekte overvloedig subsidies voor onderzoek in die richting. Maar niet in de uithoek van de wereld die Australië is. Was ik in Europa of Amerika opgeleid, dan had ik waarschijnlijk nooit getwijfeld aan het toen heersende dogma: ''Geen maagzuur, geen maagzweer''.

Nederlands onderzoek kwam Marshall andermaal te hulp via een artikel van Tytgat en medewerkers uit 1975, waarin werd beschreven hoe een patiënt die een kijkoperatie in de maag had ondergaan, gastritis ontwikkelde. Marshall: 'Toen ik, omstreeks 1983 de foto's bij het artikel zag, dacht ik meteen: dat is typisch een afwijking aan het maagslijmvlies zoals die door Helicobacter pylori wordt veroorzaakt'.

'Ik schreef dat in een brief aan Tytgat, maar hij antwoordde dat zij geen bacterie konden vinden in de weefselcoupes van de betreffende patiënt. Hij stuurde die coupes evenwel op en na acht uur turen, in een weekend, zag ik de sporen van welgeteld drie Helicobacters.'

Behalve het inmiddels beroemde 'zelf-experiment' van Marshall uit 1984, waarbij hij een forse dosis Helicobacter slikte en een week later een flinke gastritis ontwikkelde, was het bismut-preparaat De-Nol van Gist-brocades één van de sleutels in de oplossing van de 'puzzel' van de maagzweer.

Marshall: 'Toen we er eenmaal in waren geslaagd de maagzweerbacterie door te kweken, bleek dat De-Nol de vermenigvuldiging van de bacterie sterk afremt, ongeveer zoals antibiotica dat ook doen. Dat bevestigde dat het gebruik van bismut, in Europa al tweehonderd jaar in zwang tegen 'algemene maagklachten', ook een wetenschappelijke grondslag heeft.'

Gist-brocades deed het geneesmiddel De-Nol een aantal jaren geleden over aan de Japanse firma Yamanouchi. Of het bedrijf destijds, met een werkzaam preparaat tegen Helicobacter pylori in handen, een belangrijk deel van de farmaceutische markt tegen maagzweren heeft gemist, durft hij niet te bevestigen.

Marshall: 'Het octrooi was intussen al verlopen. De leiding van Gist-brocades zal ongetwijfeld hebben overwogen dat er, ondanks alle nieuwe inzichten, geen extra geld meer aan De-Nol te verdienen viel; de markt was al verzadigd met andere geneesmiddelen.'

Gerbrand Feenstra

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.