ANALYSEMONDKAPJES: NEDERLAND VS. DE WERELD

Waarom Nederland nog steeds ‘nee’ zegt tegen mondkapjes (en andere landen niet)

Nederland gaat voorlopig dus niet aan de mondkapjes. Of tenminste: niet officieel, want proeven met kapjes komen er wel, en vanuit diverse gemeenten, winkeliersverenigingen en ondernemingen klinkt de roep om het masker te omarmen. Waarom stribbelt het OMT toch zo tegen – en komt men in het buitenland tot een andere conclusie?

De Bazaar in Beverwijk, de markt die bezoekers vraagt wél een mondkapje te dragen.Beeld ANP

Als het stoffen mondkapje op straat een geneesmiddel was, zou het waarschijnlijk niet tot de markt worden toegelaten. Ga het middel eerst nog maar eens wat beter onderzoeken, zouden de medische toelatingsautoriteiten zeggen. Of het echt wel werkt. En of het dragen ervan niet allerlei bijwerkingen heeft die de zaak verergeren.

Vervang ‘medische toelatingsautoriteit’ door ‘Outbreak Management Team’, en je ziet het standpunt van het Nederlandse corona-adviesorgaan in een notendop. Want het OMT blijft erbij. Mondneusmaskers zullen heus ‘enigszins bijdragen’ aan het afremmen van het virus, schreef het team eerder. Maar als puntje bij paaltje komt, ‘ontbreekt domweg het wetenschappelijk bewijs’ om ze op straat of in de winkel verplicht te stellen, zei OMT-voorman Jaap van Dissel woensdagavond.

Geen wondermiddel

Mondkapjes zijn, zoveel is duidelijk, geen wondermiddel tegen corona. Zeker: er is het geval van de Duitse stad Jena, waar het aantal besmettingen ineens een knik naar beneden maakte toen men er mondkapjes verplichtte. Maar daar tegenover staan al die steden, staten en landen waar men de kapjes óók invoerde zónder dat men het virus ermee buiten de deur wist te houden.

Probeer het effect van mondmaskers in de publieke ruimte te vangen in ‘gerandomiseerde gecontroleerde trials’, een strenge bewijsvorm waarbij men mensen met en zonder mondkapje grondig met elkaar vergelijkt, en het gunstige effect van het lapje voor de mond blijkt verrassend lastig aan te tonen. Het bewijs dat mondkapjes werken is dan ‘zwak’, ‘van lage zekerheid’ en ‘niet voldoende sterk’, melden de grote onderzoeken die ernaar zijn gedaan.

Van Dissel citeerde woensdagavond een Noors overzicht: laat 200 duizend mensen een week lang een mondkapje dragen, en je zult misschien één geval van besmetting voorkomen, rekende hij voor. ‘Een buitengewoon klein effect.’

Maar dat is het medische standpunt, ontstaan in een Outbreak Management Team vol medici die hechten aan strenge bewijsvoering en gewend zijn aan de steriel-witte condities van het ziekenhuis, waar iedere ziektekiem het verschil kan zijn tussen leven en dood. Een heel andere wereld dan de straat, waar men gewoon beschermd wil zijn tegen elkaars geadem en gereutel, met een vrolijk lapje met een getekende mond erop desnoods.

Signaalfunctie

De buitenwereld, waar het dagelijks leven nauwelijks is vol te houden als iedereen elkaar krampachtig op twee armlengtes afstand moet ontwijken. Waar zo’n mondkapje ook een signaal is, van betrokkenheid en burgerzin: wij zijn bezig met de strijd tegen het virus, wij zijn alert. Vandaar dat mensen die mondmaskers dragen volgens sommige studies zelfs méér de handen gaan wassen, in plaats van minder.

Het is een belevingswereld waarin het mondkapje geen geneesmiddel is, maar iets heel anders: een kledingstuk dat de luchtwegen enigszins beschermt tegen schadelijke invloeden van buiten. Zoals een regenjas beschermt tegen regen en een stofbril tegen stof.

Dat besef begint steeds meer in te dalen. ‘Mondkapjes kunnen ook andere effecten hebben, bijvoorbeeld op het gedrag’, erkende Van Dissel woensdagavond. Experimenten wat niet-medische mondkapjes doen met het gedrag kunnen dan ook ‘heel nuttig zijn', vindt het OMT tegenwoordig, anders dan voorheen.

Dat is een trend. De afgelopen vier maanden maakte de strenge medische bewijsvoering in allerlei internationale rapporten en overzichtsstudies gaandeweg plaats voor het wat lossere, meer anekdotische werk – het soort bewijs dat je pas ziet als je wat achteloos naar de literatuur kijkt.

Kappers

In de VS knipten twee zieke kappers met een mondkapje op liefst 139 klanten, zonder dat er ook maar een ziek werd! Wat zijn nou twee kappers, zou je zeggen. Maar de academici van het ‘Amerikaanse RIVM’, de CDC, die de zaak beschreven, kwamen tot een andere conclusie: ‘Bredere implementatie van gezichtsbedekking kan de verspreiding van infectie in de algemene bevolking dempen.’

Of neem de draai die de WHO begin juni maakte. Als afstand houden niet lukt, gebruik dan vooral een mondkapje, raadde WHO-baas Tedros Adhanom Ghebreyesus toen met zoveel woorden aan. Dat het gebruik van straatmondkapjes ‘nog niet wordt ondersteund door direct of hoog kwalitatief wetenschappelijk bewijs’, meldde de WHO ook. Maar dat stond in de bijlagen, in de kleine lettertjes.

De kleine lettertjes uit de WHO-richtlijn.

Zo zit het debat over mondkapjes ingeklemd tussen twee werelden, die van de medici en die van de straat. Als je goed kijkt, is er nog steeds geen spijkerhard bewijs dat mondmaskers op straat veel verschil maken, benadrukt de medische stroming, sterk vertegenwoordigd in het OMT. En wat niet is bewezen, moet je niet aanraden.

Maar de andere stroming, meer aanwezig bij economen en sociale wetenschappers, ziet dat anders. Er zijn genoeg aanwijzingen dat mondkapjes werken, en dus is het onze plicht om ze in te zetten, stelt deze stroming, op basis van vaak precies dezelfde onderzoeken. We moeten immers alle middelen gebruiken om het virus te weren. En het monddoekje is simpel en goedkoop.

‘Alleen als het écht niet anders kan’ versus ‘overal waar het mogelijk zin heeft’: het is een verschil in nadruk dat landen als Nederland en Zweden scheidt van steeds grotere delen van Europa. 

Meer over mondkapjes

Veiligheidsregio’s mogen experimenteren met mondkapjesplicht
Veiligheidsregio’s krijgen de ruimte om waarschijnlijk nog deze zomer het gebruik van mondkapjes in hun gebied te kunnen verplichten. Dit zal dan gebeuren door middel van een proef, zo werd woensdagavond duidelijk na het beraad tussen de voorzitters van de 25 veiligheidsregio’s en het kabinet. Dat ziet een landelijke mondkapjesplicht niet zitten.

Kappen nou! De grote Volkskrant-mondkapjestest
Waar koop je ze, wat kost dat, welke beschermen het best? En zijn er ook mooie maskers? Het mondkapjestestpanel van de Volkskrant shopte, testte en poseerde met een dwarsdoorsnede van het huidige aanbod aan niet-medische maskers.

Heldere analyses, de laatste cijfers, vraag en antwoord, reportages en meer over het coronavirus staan overzichtelijk bij elkaar in dit dossier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden