Drie vragenMate van bescherming mondkapje

Waarom mondkapjes zo aantrekkelijk zijn, terwijl dagelijks gebruik weinig zin heeft

Het wetenschappelijk bewijs dat mondkapjes dragen op straat een probaat middel is om epidemieën in te dammen, is schaars. Toch zijn er weinig onderwerpen waarover de emoties zo hoog oplopen als de lapjes stof. Waarom eigenlijk?

Een winkel in Amsterdam verkocht deze maand mondkapjes voor 9 euro per stuk.Beeld ANP

Een schande is het. Dat ‘we nog steeds geen mondkapjes hebben’ (dixit Thierry Baudet). Terwijl ‘de ‘machthebbers allang weten dat mondkapjes helpen’ (publicist Joost Niemöller). ‘Ze willen gewoon de Nederlanders dood hebben’, aldus een anonieme twitteraar.

Geen onderwerp waarover politici, ondernemers en burgers in coronatijd zo in de gordijnen vliegen als het mondkapje. Het stoffen kleinood kan de economie weer aanzwengelen, de anderhalvemeterregel verdringen, en mensen weer naar schouwburg, bioscoop en openbaar vervoer krijgen, zo heet het al snel.

Terwijl het medische bewijs tegenvalt dat lukraak kapjes dragen coronavirussen een halt kan toeroepen. Zeker, als bescherming van zorgpersoneel is het, in combinatie met andere middelen, cruciaal. En zeker, het mondkapje kan voorkomen dat een drager die zelf verkouden is virusdeeltjes verspreidt. Maar dagelijks gebruik door mensen die niet verkouden zijn voegt waarschijnlijk weinig toe, benadrukken wetenschappers nagenoeg eenstemmig. Een standpunt dat wordt gedeeld door de WHO en wordt bevestigd door de grote overzichtsstudies.

Waarom maakt het kapje dan zo veel discussie los die, pak hem beet, handzeep of handschoenen niet doen?

Mondkapjes aan de kapstok in het Maasstad Ziekenhuis in Rotterdam.Beeld Arie Kievit

Het mondkapje als redmiddel

Sociologen en medisch antropologen schrijven al decennia dat mondkapjes in de hoofden van mensen meer bieden dan zomaar bescherming. In Azië ging men ze begin vorige eeuw massaal dragen om aan te geven: kijk eens hoe medisch modern we zijn. En als amulet: Chinese dragers lieten hun mondkapjes bedrukken met beschermende tempelspreuken.

Niet dat het mondkapje onzinnig is, benadrukt Peter Lucassen, huisarts en onderzoeker bij de Radboud Universiteit. ‘De besmetting van mens op mens gaat via druppeltjes die een tijdje in de lucht zweven. Wat is er dan logischer dan denken dat je iets voor je neus en mond moet doen?’

Bij gebrek aan vaccin of geneesmiddel wordt het mondkapje echter ook de reddingsboei waaraan we ons vastklampen, en een wapen waarmee we het publieke domein kunnen heroveren. ‘Dat mensen het willen gebruiken, lijkt mij veroorzaakt te worden door het gevoel dat men er alles aan gedaan wil hebben. Mensen redeneren dan: alle kleine beetjes helpen.’

Emeritus hoogleraar cultuur en gezondheid Ivan Wolffers zag bij de winkel een vrouw met een monddoekje voor. ‘Je zag meteen: die voelt zich hartstikke veilig’, zegt hij. Terwijl het virus ook via de ogen kan binnenkomen, en het mondkapje een vangnet kan vormen waarin virussen zich ophopen zodat ze mee naar huis komen. ‘Het effect van mondkapjes zou moeten zijn: het verminderen van infecties. En dat is voor zover ik weet niet aangetoond’, brengt Lucassen in herinnering.

Gebruikte mondkapjes in het HMC Westeinde-ziekenhuis in Den Haag.Beeld ANP

Het mondkapje als symbool

‘Ik ben net zomin als ieder ander in staat om te beoordelen of de wetenschap achter het mondkapje klopt of niet’, benadrukt Wolffers. ‘Maar het valt me wel op dat het mondkapje een metafoor is geworden. Een symbool van: de overheid laat ons in de steek. De overheid zorgt niet goed voor ons.’

Zeker nu het met de epidemie wat beter gaat. ‘We hebben erg ons best gedaan. Zie de dagelijkse sterftecijfers en de ic-cijfers op het journaal: die worden gepresenteerd als een prestatie die we hebben geleverd. Maar wat krijgen we ervoor terug? Ze gunnen ons geeneens mondkapjes!’

Dat zou meteen iets merkwaardigs verklaren: waarom er ondanks de roep om mondkapjes nauwelijks mensen zijn die zelf een theedoek of ander geïmproviseerd masker voorbinden. ‘Ik denk dat die stap te groot is’, zegt Wolffers. ‘Het is ook een vorm van klagen: waarom gebeurt dit niet? Maar als het concreet wordt, doen we er niets voor.’

Medewerkers bereiden mondkapjes voor in een naaiatelier van beddenfabrikant Auping.Beeld ANP

Het mondkapje als sociaal signaal

Tijdens de sarsuitbraak van 2002 werden mondkapjes in Azië een ‘sociaal ritueel’, constateerde socioloog Peter Baehr enkele jaren geleden in een essay over ‘maskercultuur’. Wie er geen droeg, was een paria, een asociaal die kennelijk lak had aan anderen. ‘Het mondmasker symboliseerde een gedragsregel’, aldus Baehr. ‘Namelijk, een verplichting om de gemeenschap te beschermen.’

‘Het uitdrukken van verbondenheid speelt absoluut mee’, vindt ook Wolffers. Hij vertelt wat er gebeurt als hij op een bospaadje een tegenligger ontmoet: ‘Dan stap ik demonstratief de berm in, ga met mijn rug naar het pad staan. Maar als zo’n tegenligger een mondkapje zou dragen, herken je hem meteen als iemand die oplet.’

Het mondkapje verbroedert, zoals het dragen van de landskleuren dat doet bij nationale feesten of sportevenementen, schrijft Baehr, die interviewverzoeken overigens beleefd afhoudt. Geen woorden maar kapjes!

Net als in omringende landen zal het mondkapje uiteindelijk ‘wel een plek krijgen’ in het openbare leven, verwacht Wolffers. Zelfs al is onduidelijk of het wel iets toevoegt. ‘Mensen willen deelnemen aan het grote verantwoorde gebruik der dingen. Het gevoel dat je toegang hebt tot medische wetenschap, dat stelt je enorm gerust.’

LEES OOK

Wel of niet een mondkapje: deze vier kwesties gaan de wereld na de lockdown bepalen
Verplaatst het coronavirus zich door de lucht? Kun je het meerdere keren krijgen? Het zijn vragen die in grote mate gaan bepalen hoe de wereld er na de lockdown uit zal zien. We peilen de stand van zaken in de vier meest prangende wetenschappelijke debatten.

Weer naar de kroeg, op reis en naar werk met een ‘immuniteitsbewijs’, is die mogelijkheid reëel?
Na Duitsland, Frankrijk en Griekenland is ook in Chili de discussie losgebarsten of degenen die corona hebben gehad een ‘immuniteitspaspoort’ kunnen krijgen. Dat zou dan aantonen dat ze beschermd zijn tegen het virus. Maar experts waarschuwen: garantie tot de voordeur.

De zomervakantie staat op losse schroeven, nu het ontbreekt aan vervoer, verblijf en vermaak
Kan Europa deze zomer nog toeristen verwelkomen? Dat is de vraag nu vele landen voorzichtig hun coronamaatregelen versoepelen. De reisbranche heeft er nog lang geen antwoord op, maar diverse landen nemen toch al een voorschot op een Europees plan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden