Waarom moest Tillerson wijken en wie is de nieuwe Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken?

Via een tweet las Rex Tillerson, tot vandaag de minister van Buitenlandse Zaken, dat hij is ontslagen. Ook via Twitter maakte president Trump bekend wie zijn opvolger wordt: Mike Pompeo, die nu directeur is van de CIA.

Rex Tillerson (links) en zijn opvolger Mike Pompeo (rechts). Foto anp

De gaande man: Rex Tillerson

'Ik denk dat Rex nu veel gelukkiger zal zijn', zei Donald Trump dinsdagochtend op het gazon van het Witte Huis. De Amerikaanse president had net per tweet zijn minister van Buitenlandse Zaken ontslagen. 'Dank aan Rex Tillerson voor bewezen diensten!'

Het ontslag hing al maanden in de lucht. Trump en Tillerson lagen elkaar niet: zowel hun karakters als hun ideeën botsten regelmatig. Trump, de impulsieve twitteraar, had weinig met Tillerson, een bedachtzame procesmanager. Tillerson kwam net als Trump uit het bedrijfsleven, maar uit een heel ander bedrijfsleven: hij was geen projectontwikkelaar zoals Trump met zijn bluf en branie, maar een oliediplomaat die bij ExxonMobil veel geduldiger had leren schaken. 'We dachten niet hetzelfde', zei Trump maandag, bij wijze van verklaring. Tillerson zou Trump in de wandelgangen een 'halve gare' hebben genoemd.

Tekst gaat verder onder afbeelding.

Trump spreekt de pers toe op het gazon van het Witte Huis. Foto anp

Dat verschil van denken resulteerde ook in verschillende opvattingen over buitenlandse politiek. Trump zelf noemde het nucleaire akkoord met Iran maandag expliciet. 'Volgens mij is die deal verschrikkelijk, [Tillerson] vindt hem okee.' Ook waren ze het oneens over de Amerikaanse houding tegenover Arabische bondgenoten (Trump viel Qatar af, Tillerson stond Qatar bij), en lange tijd over Noord-Korea (Trump dreigde met vuur en furie, Tillerson bood een uitgestoken hand).

Het enige buitenland waartegen Tillerson harder van leer trok dan Trump was Rusland. Maandag nog zei Tillerson dat het zenuwgas waarmee de Russische oud-spion Sergei Skripal in het Verenigd Koninkrijk is vergiftigd 'duidelijk van Rusland' afkomstig is, en 'zeker een reactie zal uitlokken'. Trump was veel voorzichtiger. Hij reageerde dinsdag pas, en dat was met een slag om de arm: 'Zodra we de feiten hebben, en we het daarmee eens zijn, dan zullen we Rusland veroordelen of wie het ook geweest is.'

Zelfs toen de twee mannen vorige week verassend genoeg op één lijn kwamen te zitten, zaten ze nog mijlenver uit elkaar. Trump kondigde donderdag aan dat hij met de Noord-Koreaanse dictator Kim Jung-un wil gaan praten. Tillerson, al veel langer voorstander van onderhandelingen, had een paar uur eerder gezegd dat er nog in de verste verte geen zicht was op directe gesprekken.

Tillerson zelf had mede schuld aan zijn isolement. Hij werkte zoals hij bij ExxonMobil werkte: achter de schermen, zonder pottenkijkers. Hij heeft maandenlang met spreadsheets en organigrammen door het ministerie van Buitenlandse Zaken gelopen om de boel te reorganiseren en te stroomlijnen, wat tot het vertrek van veel gedemoraliseerde beroepsdiplomaten leidde (onder wie de belangrijkste onderhandelaar voor Noord-Korea). Hij was een micromanager, maar vergat zijn eigen politieke voortbestaan te managen.

En dus wist hij van niets. Vrijdag kreeg hij een telefoontje van Trumps stafchef John Kelly. Of hij de komende dagen de tweets van de president goed in de gaten wilde houden. Dinsdag las hij waarom.

Rex Tillerson Foto anp

De komende man: Mike Pompeo

'Eindelijk begin ik het kabinet dat te krijgen dat ik wil', zei Trump dinsdag, en stak vervolgens bijna filosofisch de loftrompet over 'de chemie' met zijn nieuwe minister van Buitenlandse Zaken. 'Waarom kunnen mensen het goed met elkaar vinden? Meteen vanaf het begin kon ik het goed vinden met Mike Pompeo.'

Tot een jaar geleden was Pompeo gewoon een bonkige houwdegen uit Kansas, een Republikeinse hardliner die zijn sporen had verdiend als tankcommandant tijdens de Irak-oorlog en als verdediger van een harde aanpak van terroristen. Hij was een felle aanvaller van Hillary Clinton, en vond dat zij als minister van Buitenlandse Zaken schuld had aan de aanval op de Amerikaanse ambassade in Benghazi in 2012, ook nadat een Congrescommissie dat niet bewezen had geacht.

Daarmee was hij voor Trump een ideale figuur in zijn kabinet. Hij benoemde hem tot directeur van de CIA, een dienst waarmee de president overhoop lag wegens het onderzoek naar de Russische bemoeienis in de Amerikaanse verkiezingen - Trump vergeleek de CIA-medewerkers zelfs met 'nazi's'.

Pompeo (54) heeft in het afgelopen jaar het vertrouwen van de president niet beschaamd, en tegelijkertijd het vertrouwen van de inlichtingendienst gewonnen. Hij is de meest bombastische CIA-directeur in jaren, een toon op de golflengte van Trump, maar ook een toon die zijn mensen weer trots heeft gemaakt op het werk dat ze doen.

'We zullen gemener worden en agressiever en meer risico's nemen om de gevaren te bestrijden die Amerika en de wereld bedreigen', zei hij in januari in een interview met CBS. Die woorden heeft hij ook in daden omgezet. Sinds zijn aantreden is het aantal geheime CIA-missies in oorlogsgebieden zoals Afghanistan sterk toegenomen. 'Je moet agressief zijn, meedogenloos', zei Pompeo tijdens een speech afgelopen najaar. 'Onze focus moet elk moment liggen op het vernietigen van de vijand.'

Mike Pompeo Foto anp

Die vijand is duidelijk, en komt volgens Pompeo vooral uit islamitische hoek. Hij wil Guantánamo Bay graag openhouden, en heeft de CIA-medewerkers die verdachten martelden 'patriotten' genoemd. Hij is, in tegenstelling tot zijn voorganger Tillerson, geen fan van het Iran-akkoord. De verwachting is dat Pompeo, cum laude afgestudeerd aan de militaire academie West Point, ook als minister van Buitenlandse Zaken een harde lijn zal blijven volgen. Zijn eerste grote test wordt Noord-Korea.

Daarnaast is de vraag hoe hard hij zich tegen Rusland zal opstellen. Even maakte hij het afgelopen jaar een slippertje, toen hij zei dat de Russische bemoeienis de Amerikaanse verkiezingen niet heeft beïnvloed. Dat is niet waar: de rapporten van zijn dienst zeggen daar niets over. De vergissing werd door de CIA zelf hersteld. Even had Pompeo laten zien waar zijn eerste loyaliteit ligt.


Een vertrekkende en een komende minister van Buitenlandse Zaken en een nieuwe, omstreden CIA-chef

Trump ontslaat BuZa-minister Tillerson zonder met hem te praten
President Trump heeft de zijn minister van Buitenlandse Zaken Rex Tillerson ontslagen zonder met hem te praten. Dinsdag maakte Trump op Twitter bekend dat Tillerson wordt opgevolgd door Mike Pompeo, die nu directeur is van de CIA. Het vertrek van Tillerson hing al enige tijd in de lucht, maar toch kwam de aankondiging voor velen als een verrassing.

De eerste vrouwelijke CIA-chef is omstreden: ze was betrokken bij martelpraktijken
De benoeming van Gina Haspel tot nieuwe directeur van de CIA is in alle opzichten opmerkelijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.