Waarom Miguel ( 13 ) op de doellijn in elkaar zakte

Sporten is gezond. Maar juist bij jonge sporters kan een sluimerende hartkwaal verraderlijk toeslaan.

Vorige maand is hij teruggekeerd naar de plek waar het hart van zijn zoon tot stilstand kwam. Twee keer eerder had hij daar het afgelopen jaar gestaan, voor de poorten van voetbalvereniging Berdos in Bergen. 'Ik had betonnen poten, kreeg het niet voor elkaar.' De derde keer wordt hij opgewacht door keepertrainer Ronald, die het allemaal heeft zien gebeuren. 'Ook hij was nooit meer op dat veld geweest. Twee grote kerels met de tranen in hun ogen.'


En daar doet Ronald het voor. Hoe hij de bal in de rechterhoek schoot en Miguel die nog net met zijn vingertoppen had geraakt. Hoe de jongen de bal uit het doel viste, klaar ging staan voor het volgende schot en toen op de doellijn in elkaar was gezakt. Vijftig minuten lang wordt hij gereanimeerd. Koos Laan wordt gebeld als zijn 13-jarige zoon al in het AMC ligt.


Drie dagen en nachten waakt hij aan diens bed, maar de hersenen van de jonge keeper hebben door het zuurstofgebrek te veel schade opgelopen. Hersendood luidt de diagnose. Op zondagmiddag 18 maart 2012 wordt de beademing gestopt.


In zijn flat aan de rand van de stad vertelt Koos Laan over het talent van zijn zoon, die zou worden opgenomen in de jeugdselectie van profclub AZ. Niets wees op een hartafwijking, hij leek een gezonde puber.


Een maand na de dood van Miguel krijgt een tiener op een voetbalveld in Ridderkerk een hartstilstand. Kort daarop overlijdt een 14-jarige jongen na een hardloopwedstrijd in Rotterdam. In november bezwijkt een 12-jarig voetballertje op een trainingsveld in Apeldoorn. Alarmerende krantenberichten, condoleanceregisters op internet, dramatische afscheidsbijeenkomsten bij de sportclub: steeds is het scenario hetzelfde en steeds laait daarna dezelfde discussie op.


Nu worden alleen topsporters en talentvolle jongeren op een hartafwijking onderzocht maar wordt het geen tijd om alle jonge sporters zo'n onderzoek te bieden? Sporten mag dan gezond zijn maar bij een hartkwaal kan een flinke inspanning soms net het fatale zetje betekenen. En een hartfilmpje kost maar 60 euro. Die beroering waait van het sportveld over op de deskundigen, zegt cardioloog Arend Mosterd. 'Het debat is onwaarschijnlijk emotioneel.'


In België roert de vermaarde cardioloog Pedro Brugada - naamgever van een door hem ontdekte hartkwaal - al een paar jaar de trom. Hij zoekt zoveel mogelijk de media, vertelt hij telefonisch vanuit het universiteitsziekenhuis in Brussel: 'Er vallen kindjes dood, er moet iets gebeuren.' Een half jaar geleden zag hij de 7-jarige Mehdi Ajali binnenkomen, voor de ogen van zijn vader in elkaar gezakt tijdens de training bij voetbalvereniging Jette, pal naast het ziekenhuis. Brugada kon niets meer doen, het joch was al overleden.


De Belgische minister van Volksgezondheid besloot vorige maand om, tegen het advies van de Gezondheidsraad in, hartscreening van jonge sporters toch niet verplicht te stellen. Er komt wel een voorlichtingscampagne. Brugada gruwt van die gemiste kans maar ziet verheugd dat hij alsnog zijn doel bereikt: steeds meer voetbalclubs vragen hem om hulp en verontruste ouders trekken massaal met hun kinderen langs de cardioloog. 'Ik denk dat het niet lang meer zal duren eer dat ook in Nederland gaat gebeuren.'


Is dat wenselijk? Voor- en tegenstanders van screening wisselen voortdurend argumenten uit maar komen niet nader tot elkaar. Drie Nederlandse collega's van Brugada, gespecialiseerd in onderzoek naar plotse hartdood bij sporters, zetten de feiten op een rijtje: Arend Mosterd, cardioloog in het Meander Medisch Centrum, Nicole Panhuyzen, sportcardioloog in het UMC St Radboud en Jan Hoogsteen, sportcardioloog in het Máxima Medisch Centrum.


Om hoeveel sporters gaat het?

Op YouTube zijn huiveringwekkende tv-beelden te zien van profvoetballers die tijdens een wedstrijd een hartstilstand krijgen. De uitgebreide media-aandacht voor sporters die sterven in actie wekt de suggestie dat het fenomeen veel voorkomt. Dat is niet zo. Ongepubliceerd onderzoek, uitgevoerd in Amsterdam en omstreken ,wijst uit dat daar in 3 jaar tijd 145 mensen tijdens of vlak na het sporten een hartstilstand kregen. Dat komt landelijk gezien neer op ruim 300 sporters per jaar (2 op de 100.000 mensen). Een fractie van die hartdoden (14) is van jonge leeftijd. Ter vergelijking: jaarlijks krijgen 16.000 Nederlanders een hartstilstand. In het rijtje risicosporten scoort wielrennen (of fietsen) het hoogst, gevolgd door tennis en fitness.


Wat is de oorzaak?

Door de jaren heen is duidelijk geworden dat een leeftijdsgrens moet worden gehanteerd. Bij sporters onder de 35 is de hartstilstand meestal het gevolg van een nooit ontdekte erfelijke aandoening. Vaak gaat het om afwijkingen aan de vorm van het hart, zoals een verdikte hartspier of een (rechter) hartkamer die deels is vervangen door vet- of bindweefsel. Maar ook de hartcellen kunnen afwijken, waardoor prikkels niet goed doorkomen.


Bij sporters boven de 35 is daarentegen vaak sprake van dichtgeslibde kransslagaders. Dat zijn vaak de 'oudere jongeren', zegt Hoogsteen, mannen die ongetraind een berg willen opfietsen of spontaan besluiten de marathon te lopen.


De kans op overleving is onder jongeren erg laag, zegt Mosterd, of ze nou wel of niet aan het sporten zijn. Maar als een 35-plusser een hartstilstand krijgt, kan dat maar beter tijdens het sporten gebeuren: dan overleeft de helft, drie keer zoveel als in de groep die het in de privésituatie overkomt. Dat heeft vooral te maken met de rol van omstanders, aldus Mosterd. Op een voetbalveld of tijdens een wielerwedstrijd zijn vaak apparatuur en professionele handen aanwezig om te reanimeren.


Is het zinvol om alle jonge sporters te onderzoeken op een hartkwaal?

De twee landen waar alle (competitie)sporters een hartonderzoek moeten ondergaan, komen opmerkelijk genoeg tot tegengestelde resultaten. In Israël is het aantal hartdoden in 12 jaar tijd niet gedaald, in Italië na 20 jaar screenen wel, met bijna 90 procent.


Dat verschil kan heel goed te maken hebben met manco's van de beide studies. In Israël kwamen de wetenschappers aan hun cijfers door dagelijks de kranten door te nemen. Omdat het aantal hartdoden niet groot is, hoef je er maar een paar te missen om vertekende cijfers te krijgen. In Italië vergeleken de onderzoekers het aantal hartdoden na 20 jaar screening met het aantal doden in de 2 jaar vóór invoering, maar dat aantal was toen hoger dan gemiddeld. Daardoor is het succespercentage wellicht beïnvloed.


Het aantal jonge sporters dat in Nederland een hartstilstand krijgt, is veel lager dan elders, zo blijkt uit nog ongepubliceerde cijfers. Jaarlijks gaat het om 14 sporters tussen de 12 en de 35. Cardiologen willen graag onderzoeken of die lage aantallen screening wel zinvol maken. Nederland telt 2 miljoen amateursporters tussen de 12 en de 35 jaar die dan allemaal eens in de twee jaar zouden moeten worden getest. Vijf jaar lang een keuring verplicht stellen en de sporters volgen, dat zou het beste scenario zijn, zegt Panhuyzen. Maar voor dergelijk onderzoek is geen geld. Het blijkt maatschappelijk gezien niet relevant genoeg.


Terwijl vaak niet alleen de jongere zelf maar de hele familie gebaat kan zijn bij de ontdekking van een erfelijke aandoening. Wie weet hoeveel meer levensjaren er dankzij leefstijladvies of medicatie zo worden gewonnen?


Hoeveel jonge sporters zijn te redden?

Koos Laan, de vader van Miguel, vertelt dat zijn zoon net een uitgebreide medische keuring had gehad omdat hij naar AZ zou gaan. Er was ook een hartfilmpje gemaakt. Daar was geen afwijking op ontdekt. Na zijn dood zochten de artsen in het AMC naar de oorzaak van de hartstilstand. Ze konden niets vinden.


Het verhaal van de jonge keeper is niet uitzonderlijk: op een elektrocardiogram (een hartfilmpje) is slechts tweederde van alle hartkwalen zichtbaar. Als de cardioloog of de sportarts de aandoening al ontdekt - want ook die ziet regelmatig een afwijking over het hoofd.


Internationaal onderzoek wijst uit dat uiteindelijk ongeveer de helft van de aandoeningen wordt getraceerd. In Nederland kunnen dus zeven van de veertien jonge sporters tijdig worden ingelicht. De andere zeven worden onterecht gerust gesteld: het resultaat van het filmpje is op het oog goed maar er is wel degelijk iets aan de hand.


Om bij één jonge sporter een plotse hartdood te voorkomen, moeten dus bijna 150 duizend anderen jaarlijks een hartfilmpje laten maken. Het RIVM heeft de kosten daarvan becijferd op 60 tot 120 miljoen euro per jaar. Maar de kosten mogen geen rol spelen, zeggen voor- en tegenstanders eensgezind. Wat kosten al die bloeddrukverlagers, vraagt Hoogsteen zich af, of maagverkleiningen?


Hoe vaak twijfelt de arts aan zijn bevindingen?

Het is een wetmatigheid, zegt Mosterd: 'Krijg je als cardioloog iemand doorgestuurd, dan ga je defensief handelen. Want je wilt niet op je geweten hebben dat je groen licht geeft en er later toch iets gebeurt.' Een ziekte uitsluiten is veel lastiger dan die vast te stellen. Daar komt bij, zegt Panhuyzen, dat het ecg van het hart van een sporter soms bedrieglijk veel lijkt op dat van een hart met afwijkingen. Dus wordt veel extra onderzoek gedaan, dat achteraf onnodig blijkt.


Dat percentage fout-positieven varieert bij hartscreening tussen de 2 en de 7 procent (afhankelijk van de expertise van de artsen). Jaarlijks zouden enkele tienduizenden Nederlandse sporters naar de cardioloog moeten worden doorgestuurd voor extra onderzoek.


Helpt het om te stoppen met sporten bij een hartafwijking?

Amerikaanse artsen volgden 46 atleten die vanwege een hartkwaal moesten stoppen met sporten. Van hen kregen er achttien alsnog een serieus hartprobleem, van wie er negen overleden.


Het is vaak onduidelijk wat het beloop is van een hartkwaal die niet wordt ontdekt. Als bij een jonge sporter een verdikte hartspier wordt opgespoord, is dat reden om intensieve activiteit te ontraden, maar Hoogsteen heeft ook gewoon patiënten van 80 met zo'n verdikte hartspier. 'Daar hoef je helemaal niet dood aan te gaan.' Zo'n hartspier kan trouwens ook in rust tot problemen leiden, zegt Mosterd. En je kunt een hartstilstand krijgen als je een sprintje naar de trein trekt of staat te dansen in de disco.


Een sportverbod, concludeert hij, is een heftige beslissing: de kans is aanwezig dat er nooit problemen ontstaan maar je ontzegt een jongere wel levenslang plezier.


Een paar keer per week gaat Koos Laan naar het graf van zijn zoon, op het kerkhof om de hoek. Een jaar na het drama op het Bergense voetbalveld dringt zich een ontnuchterende boodschap op: de dood van Miguel had niet voorkomen kunnen worden.


Hoe verdrietig ook, dat voorbeeld maakt duidelijk dat screening van alle jonge sporters hooguit een naald in de hooiberg oplevert, zeggen Mosterd en Hoogsteen. Hun boodschap: vergeet de screening van jongeren en verleg de aandacht naar de ouderen. Dat is een veel grotere groep, waar veel winst valt te behalen.


Sinds kort doet cardioloog Mosterd onderzoek bij 45-plus sporters die al zijn goedgekeurd door een sportarts en bij wie hij een CT-scan laat maken. 'We schrikken soms van wat we dan zien, we zijn al lelijke afwijkingen tegengekomen die niet zijn opgemerkt.'


Zijn tweede pleidooi: besteed de miljoenen voor screening van jongeren liever aan de aanschaf van zoveel mogelijk mobiele defibrillatoren. 'Omstanders kunnen het verschil maken. Als je er snel bij bent en reanimeert, is de prognose bij oudere sporters goed.'


Maar juist bij jonge mensen, die nog zoveel jaren te gaan hebben, telt elk gewonnen leven, benadrukt Panhuyzen. Hoe oneerlijk is het dat topsporters wel een hartscreening krijgen en anderen niet? 'Je kunt de dood van jonge mensen voorkomen en daarnaast een grote groep, plus hun familie, waarschuwen.'


Net als Brugada wil ze zelfs een stap verder gaan door een bevolkingsonderzoek voor te stellen. Twee op de drie jonge hartdoden zijn immers geen sporter. Brugada: 'Dat is het kind dat in zijn slaap overlijdt en niet dramatisch op het voetbalveld. Die gevallen staan nooit in de krant.'


Als op de straathoek een kind in het verkeer overlijdt, komt er een stoplicht, zegt Panhuyzen. 'Iedere baby krijgt een hielprik maar waarom niet iedere jongere een hartfilmpje?' Ze zegt: 'We kunnen niet alle sterfgevallen voorkomen. Maar dat ene jonge leven dat we redden, dat is de winst.'


PLOTSE HARTDOOD BIJ SPORTERS

2003 Marc-Vivien Foé (28, 1) overlijdt op het veld tijdens een interland van Kameroen tegen Colombia. Na onderzoek blijkt hij een verdikte hartspier te hebben.


2004 Miklós Fehér (24, 2), speler van de Portugese voetbalclub Benfica, zakt tijdens een wedstrijd ineen en sterft. Oorzaak: een verdikte hartspier.


2004 de 21-jarige Belgische wielerbelofte Johan Sermon (3) overlijdt in zijn slaap aan een hartstilstand.


2004 de Nederlandse oud-profvoetballer Arno Schaap (29, 4) overlijdt tijdens een oefenduel bij een amateurclub op het veld aan een hartstilstand.


2005 David di Tommaso (26, 5), Franse prof in dienst van voetbalclub FC Utrecht, overlijdt in zijn slaap aan een hartstilstand. Twee dagen na zijn dood nemen spelers en supporters in het stadion afscheid van de verdediger. De club besluit om zijn rugnummer (4) nooit meer te gebruiken.


2007 Antonio Puerta (22, 6), speler van voetbalclub Sevilla, krijgt tijdens een competitieduel in zijn eigen strafschopgebied een hartaanval en overlijdt in het ziekenhuis. Hij blijkt een erfelijke hartafwijking te hebben. Tijdens de eerstvolgende UEFA Supercup-wedstrijd spelen alle voetballers van Sevilla en van tegenstander AC Milan met de naam van Puerta op hun shirt.


2008 De Nederlandse wereldkampioen kickboksen Ginty Vrede (22, 7) zakt tijdens de training in elkaar en sterft aan een hartstilstand.


2012 Piermario Morosini (25, 8), middenvelder bij de Italiaanse voetbalclub Livorno, krijgt een hartaanval tijdens een competitiewedstrijd. Hij wordt gereanimeerd maar sterft nog voor aankomst in het ziekenhuis.


2012 de 30-jarige Belgische wielrenner Rob Goris (9) overlijdt vlak na een optreden in een tv-programma in zijn hotelkamer aan een hartstilstand.


2012 De 26-jarige Noorse wereldkampioen zwemmen Alexander Dale Oen (10) krijgt tijdens een trainingskamp in Amerika op zijn hotelkamer een hartstilstand.


BENEFIET

Morgen organiseert voetbalclub Always Forward een benefietdag voor Miguel Laan, met een toernooi, een veiling en een concert. De opbrengst is voor een opvanghuis in Colombia, het land waar Miguel vandaan kwam. Edwin van der Sar, voormalig keeper van het Nederlands elftal, komt langs en ook de Colombiaanse ambassadeur is aanwezig.


miguellaan.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden