Waarom mensen dood en tegelijk een nieuwe heup willen

Margriet Oostveen in Utrecht

Vroeger was er een andere term dan 'voltooid leven' in zwang, voor dezelfde behoefte aan zelfbeschikking rond de eigen dood. Die term luidde 'lijden aan het leven'. Zo noemden de artsen het die daadwerkelijk te maken hadden met mensen die oud waren en der dagen zat. Maar de Nederlandse Vereniging voor Vrijwillige Euthanasie (NVVE) vond dat geen fijne uitdrukking. 'Lijden', dat klonk de lobby voor stervenshulp toch te veel als iets waaraan je misschien nog moet sleutelen zonder iemand dood te maken. Een 'voltooid leven', dat lijkt tenminste áf.

Medicijnen. Beeld ANP

Dit is precies wat Els van Wijngaarden tegen de term 'voltooid leven' heeft: het is een te monter eufemisme, een miskenning van wat met deze mensen werkelijk aan de hand is. Van Wijngaarden is de enige ter wereld die wetenschappelijk heeft onderzocht wat 'wilsbekwame ouderen', die niet in aanmerking komen voor euthanasie maar toch dood willen, nu eigenlijk zélf bedoelen als ze zeggen dat het genoeg is of dat hun leven is 'voltooid'.

Van Wijngaarden interviewde drie jaar geleden 25 Nederlanders van gemiddeld 82 jaar oud, ieder urenlang, soms meermalen. Ze stelde open vragen: Hoe is het om het leven voltooid te vinden? Op welke momenten vindt u dat? Wat gaat er dan in u om? Hoe is het om met zo'n voornemen te leven? Volgende maand promoveert ze aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht op haar onderzoek en ligt haar boek Voltooid leven in de winkel. Van Wijngaarden werd gisteren platgebeld, ze legt net The New York Times neer als ik haar te pakken krijg.

Ik vraag eerst of de ouderen die ze interviewde allemaal even wit waren als die van de website 'voltooidleven.nl' van de NVVE. Die posterouderen eisen opvallend welbespraakt hulp bij zelfdoding voor later. 'De behoefte aan hulp bij zelfdoding is in Nederland ook vooral een westers-liberaal, autochtoon probleem', zegt Van Wijngaarden. Als ze congressen toespreekt in Zuid-Europa of Brazilië, waar ouders er meer bij horen, dan zijn de reacties vaak 'verbijsterd'.

Ook haar eigen geïnterviewden waren dus wit en mondig. Ze wierf ze onder meer bij de katholieke en christelijke ouderenbond, maar ook via die omweg bleken 23 van de 25 al overtuigd lid van de NVVE. De ondervraagden waren kortom al nadrukkelijk vóór zelfbeschikking. Bovendien hadden ze anders dan de campagne-ouderen van de NVVE allemaal al de zogeheten 'actieve stervenswens'. Ze wilden niet langer wachten. Dit maakt de uitkomsten van de interviews alleen maar interessanter.

Beeld van voltooidleven.nl

Van Wijngaardens respondenten noemden de term 'voltooid leven' zelf namelijk vaak 'te mooi'. Hun leven was al jaren gitzwart. Ze voelden zich losgeraakt en vervreemd van de wereld. Ze vertelden over existentiële eenzaamheid, het gevoel er niet meer toe te doen, onvermogen zich nog te uiten zoals ze dat gewend waren. Ze waren moe van het leven, dat zo ontzettend saai was geworden. Ze waren bang voor afhankelijkheid.

Toch kon hun wens hun leven te beëindigen desondanks nogal veranderen. Ze leden echt en zagen de dood wel als enige uitweg, maar ze leden niet bepaald dagelijks aan het leven. Er was zelfs bij niemand sprake van de 'persisterende actieve doodswens' waar het kabinet het nu over heeft. Er was wel iemand bij die echt dood zei te willen en er toch een nieuwe heup bij nam.

Promovenda Els van Wijngaarden.

'Die stervenswens', zegt Van Wijngaarden, 'daarmee willen mensen vaak erger voorkomen.' Het ondraaglijkst bleek het gevoel 'er niet meer toe te doen'.

Van Wijngaarden is liberaal-protestant, maar ze is niet tegen abortus of euthanasie en evenmin tegen hulp bij zelfdoding, 'als iemand echt gehoord is'. Ook is ze niet voor 'een soort zingevingsdictatuur', lacht ze. 'Maar juist dit soort beslissingen moet je niet te snel nemen'. En ze vindt dat alle nadruk op zelfbeschikking in deze discussie tamelijk zorgelijk begint te worden.

Beeld van voltooidleven.nl

Mensen die voortdurend zelfbeschikking eisen, zegt ze, die denken soms echt te weinig na over de gevolgen voor anderen. Ze werd gebeld door kinderen van geïnterviewden: 'Ik wil dit niet', zeiden die over de doodswens van hun ouders, 'dit komt voor mij veel te vroeg'.

Als Els van Wijngaarden minister Schippers was, dan zou ze daarom laten onderzoeken hoe oude mensen langer het gevoel kunnen houden van nut voor anderen te zijn. 'Het gevoel er niet meer toe te doen. Dát versterkt de stervenswens pas echt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.