Waarom lik-op-stuk-beleid tijdens Oud en Nieuw nog weinig effectief is

Politieagenten zijn verbolgen over het terugkerende geweld tegen hulpverleners met Oud en Nieuw. De klacht is niet nieuw en de laatste jaren zijn ook tal van maatregelen genomen. Maar die blijken nauwelijks te werken.

Agenten op de been tijdens Oud en Nieuw in Rotterdam. `De jaarwisseling is de landelijke stapavond-met-vuurwerk.`Beeld robin utrecht

Supersnel voor de rechter

'Een aansprekend instrument om daders lik op stuk te geven.' Zo omschreef Ivo Opstelten, voormalig minister van Veiligheid en Justitie, het supersnelrecht in 2015. In het supersnelrecht worden geweldsplegers en vandalen binnen drie tot zes dagen berecht. Met name rond Oud en Nieuw, als er sprake is van een hausse aan delicten, moet de bliksemsnelle rechtsgang uitkomst bieden. Nog meer dan de snelle afhandeling roemt het ministerie het afschrikwekkende signaal dat van het snelrecht uitgaat. Ook tijdens de jaarwisseling ontkom je niet aan straf, is de boodschap.

Toch wordt het supersnelrecht nauwelijks ingezet tijdens Oud en Nieuw. Het aantal delicten dat bij de supersnelrechter belandt, neemt zelfs ieder jaar af: van 23 in 2011 tot 8 in 2015. Deze jaarwisseling bereikte het aantal zaken de bodem. Slechts één verdachte wordt deze week versneld berecht. Hoogleraar sanctierecht Henny Sackers kijkt daar niet van op. 'Het gaat doorgaans om relatief zware delicten tijdens Oud en Nieuw, waarbij ook slachtoffers moeten worden gehoord. Veel speelt zich bovendien in het donker af, waardoor daders lastig te identificeren zijn.'

Zes dagen is in zulke gevallen niet genoeg om het benodigde bewijs voor een veroordeling bijeen te sprokkelen. Ook voor de advocaten van de verdachte is dat te kortdag voor het samenstellen van een fatsoenlijke verdediging, zegt Sackers. Daardoor kiest de rechter er vaak voor de partijen langer de tijd te geven. En wat het afschrikwekkende effect van het supersnelrecht betreft: daar gelooft de hoogleraar überhaupt niet in. 'De meeste raddraaiers handelen impulsief. Je kunt dan wel op voorhand dreigen met supersnelrecht, maar dat heeft op hen weinig effect.' Datzelfde geldt volgens hem voor de zwaardere straffen die - zowel tijdens de jaarwisseling, maar ook daarbuiten - voor geweld tegen hulpverleners worden uitgedeeld.

Lastpakken thuisblijven

Een lastpak die thuiszit, is een lastpak die niet voor grote problemen kan zorgen. Dat is het idee achter het huisarrest, dat na een vergrijp tijdens Oud en Nieuw aan de schuldige kan worden opgelegd. De veroordeelde mag zich bij de volgende jaarwisseling(en) dan niet meer op straat begeven. Rechters kunnen het huisarrest afdwingen met een elektronische enkelband; burgemeesters en de politie, die ook een huisgebod kunnen opleggen, hebben die macht niet. 'Volgens de politie loopt er in die gevallen een wijkagent langs het huis', zegt hoogleraar sanctierecht Sackers. 'Maar daar geloof ik niet zo in.'

Cijfers over de effectiviteit van de huisarresten zijn er niet. Doordat het gebod van meerdere kanten kan worden opgelegd, is van een centrale registratie geen sprake. Sackers durft desondanks te stellen dat huisarresten relatief succesvol zijn in vergelijking met andere straffen. De sociale controle door de buren speelt daarin een grote rol. 'Vaak weet men in de wijk precies wie er zo'n huisgebod heeft, waardoor de veroordeelde sociale druk ervaart om thuis te blijven. En ik heb ook wel eens meegemaakt dat iemand anoniem 112 belde nadat een buurman het huis verliet.'

Een andere vorm van vrijheidsontneming buiten de cel is het gebiedsverbod. Onruststokers kunnen daarmee de toegang tot een risicogebied, zoals een straat vol horecagelegenheden, worden ontzegd. De handhaving is bij gebiedsverboden echter een stuk lastiger dan bij huisarresten. zegt Sackers. 'Als agent moet je maar net iemand met zo'n verbod herkennen. Een structurele controle is er niet.'

Agenten beter uitrusten

'Mijn mailbox stroomde over met berichten van politiemensen', aldus Jan Struijs van politiebond NPB. Agenten waren gefrustreerd over het geweld tegen hulpverleners: 79 agenten kregen hier afgelopen weekend mee te maken. Maar ze waren volgens de vakbondsvoorzitter ook boos op Den Haag. 'Er worden halve beloftes gedaan, ze worden niet nagekomen. Het gat tussen de minister en de politieagenten die met de benen in de klei staan, wordt steeds groter.'

Agenten willen beter uitgerust worden om hun werk te doen. Struijs noemt als voorbeeld de bodycam en de uitschuifbare wapenstok. De bodycam behoort nog niet tot de standaarduitrusting van agenten op straat. De politietop onderzoekt nog hoe agenten en burgers op het gebruik van deze camera's reageren. Pilots met de uitschuifbare wapenstok werden al in 2012 gestart, maar het wapen wordt pas in 2018 echt ingevoerd. De ouderwetse gummiknuppel was niet gebruiksvriendelijk en had geen afschrikwekkende uitstraling. Een uitschuifbare stok wel.

Edward van der Torre - die namens de Politieacademie onderzoek deed naar het verloop van jaarwisselingen - begrijpt de wens voor deze nieuwe wapenstok en noemt het een goede uitbreiding voor het politiewerk. 'Voor elke uitgaansavond, maar bij de jaarwisseling helemaal. Dat is toch een landelijke stapavond-met-vuurwerk.' Hij merkt wel op dat ondanks alles er nooit een garantie is op een rustige Oud en Nieuw. 'Het is een open deur: maar wat het beste werkt, is een goede voorbereiding. Zorg dat de gemeente, de brandweer en de politie tijdig om tafel gaan. Zorg dat je de raddraaiers in het vizier hebt, ga daar mee in gesprek. Kijk of je burgers erbij kunt betrekken. En herhaal deze werkwijze jaar naar jar.' Wat hem betreft hem zijn gemeenten hier afgelopen jaren voortvarend mee aan de slag gegaan. 'Ik zeg niet dat de jaarwisseling nu goed verloopt, maar er wordt professioneler omgegaan met dit risico-evenement. En ondanks alle voorbereidingen zijn het uiteindelijk de burgers die bepalen hoe het verloopt.'

Bert Wagendorp

Minister Ard van der Steur besloot zondagavond 1 januari een bericht op Twitter te zetten over de onrustige oudjaarsnacht. Had wel wat sneller gekund, maar het was zeker laat geworden in huize Van der Steur. De tweet van de minister van Veiligheid en Justitie luidde als volgt: 'Grote waardering voor de inzet van onze hulpdiensten tijdens jaarwisseling. Onacceptabel dat juist tegen hen geweld wordt gebruikt. #handenaf'. Lees hier de rest van zijn column

Puinruimen op 1 januari

Een andere vorm van lik-op-stuk was de introductie van het puinruimen op 1 januari. Raddraaiers die een taakstraf zouden krijgen in de relatief lichte zaken - die het OM zonder tussenkomst van een rechter afdoet -, zouden deze straf direct uit moeten voeren. Bij voorkeur op een plek waar het opvalt. Zo zouden daders in Amsterdam het Museumplein moeten schoonmaken, in Rotterdam liepen ze mee met het vuilophaalbedrijf en in Breda moesten gestraften het vuurwerk opruimen. Althans, dat was het idee toen het in 2011 aangekondigd werd.

Het eerste jaar heeft slechts een handvol relschoppers direct geboet. De meesten waren op 1 januari nog te stoned of te dronken om aan het werk gezet te worden. In 2012 liet het OM al weten dat mensen niet op 1, maar op 2 januari aan het werk moesten. Dit jaar hebben vier mensen direct een taakstraf gekregen omdat ze zich misdragen hebben tijdens de jaarwisseling. Navraag bij de Reclassering leert dat ééntje dinsdag zijn straf al had uitgevoerd.

79 Agenten kregen het afgelopen weekend in Nederland te maken met geweldpleging. Toch nam het aantal incidenten ten opzichte van vorig jaar met 6 procent af.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden