Waarom je ogen kreeg van Onze Lieve Heer

De foto die Aad Nuis koos toont een van de gevolgen van de orkaan Mitch in Midden-Amerika: een gebrek aan waswater....

Hypocrisie is het cement van de samenleving, stelde laatst een wijs man in de krant. Aldus kreeg een negatief begrip een positieve lading. Eenzelfde omdraaiing is mogelijk met het begrip plagiaat, dat in eerste instantie aan diefstal doet denken maar dat met enige relativering ook de betekenis kan krijgen van inspiratiebron.

Afgelopen jaar is een aantal fotojournalistieke overzichten verschenen waarin gradaties van plagiaat en inspiratie zijn te vinden. Het Duitse weekblad Stern en het Franse Paris Match gaven elk een boek uit vanwege hun 50-jarig bestaan. Het Amerikaanse persbureau Associated Press (AP) vierde zijn 150-jarig bestaan met een fotoboek.

De eerste pagina's van Flash! The Associated Press Covers the World tonen meteen al enkele voorbeelden die zo vaak gebruikt, hergebruikt, gestolen, geïmiteerd, geplagieerd en geparodieerd zijn, dat iedereen ze kent. Gek is het niet dat zulke foto's vooral gemaakt zijn voor een nieuwsorganisatie uit de VS, het land dat deze eeuw zo'n belangrijke rol is gaan spelen.

Het gaat allereerst om de foto die Joe Rosenthal maakte van zes Amerikaanse mariniers die een overwinningsvlag planten op het Japanse eiland Iwo Jima in 1945 (waarover verderop in dit nummer meer). Een ander beroemd voorbeeld is de still die Matty Zimmerman maakte tijdens de opnamen van Billy Wilders film Seven Year Itch: Marilyn Monroe met opwaaiende jurk boven het luchtrooster van de Newyorkse metro (één van de meest geplagieerde beelden van de eeuw). En ten slotte: de executie van een Vietcong-strijder door een Zuidvietnamese politiechef in 1968, een foto van Eddie Adams.

Die laatste foto biedt een verband met het historisch overzicht dat Paris Match bundelde. Het bevat naast het bij Franse lezers zo populaire sterren- en prinsessennieuws, ook dramatische beelden uit de geschiedenis. En omdat l'histoire se répète zien we een foto uit 1949 waarop een nationalistisch-Chinese soldaat twee sympathisanten van Mao executeert. Plagiaat-terug-in-de-tijd ben je geneigd te denken, omdat de foto van Eddie Adams zo vast in het geheugen is opslagen.

Herkenning is wezenlijk bij het overdragen van kennis. Zo toont het boek van Stern (een overzicht in zes thema's van de vaak baanbrekende maar voor Nederlandse begrippen ook vaak net te sensationele beelden) een foto van de Duitse popgroep BAP (begin jaren tachtig een hit met Kristallnacht) waarbij het Laatste Avondmaal van Leonardo da Vinci als voorbeeld diende. Bewust gemaakt ter herkenning, ook een variant van plagiaat.

Toevallige herkenningen komen ook voor. Zoals een foto van een zich scherende Willy Brandt uit 1969, die Volkskrantlezers kan doen denken aan de foto die Daniel Koning in 1994 maakte van Felix Rottenberg met Ruud Vreeman. Toeval, want Koning kende die Stern-foto niet.

Maar we hoeven niet de vermoorde onschuld te spelen. Eerder dit jaar prijkte op de voorpagina van het Wetenschapskatern een fotoblok van negen portretten van mensen met een melksnor, een idee dat we overnamen van de gezamenlijke Amerikaanse melkproducenten die in hun reclame portretten van bekende burgers tonen met een melksnor (het was eerlijk gezegd yoghurt, dat tekent mooier wit af). Beter een goed idee gejat, dan een slecht eigen idee uitgevoerd, is een vaak gehoord adagium in de journalistiek.

Niet iedereen zal in muziekstukken van Stravinsky iets van Bach terughoren, of in stukken van Bach iets van Vivaldi. Wellicht kennen iets meer mensen wel het Abba-sausje dat de Spice Girls over een van hun hits goten. Weer iets minder mensen zien in scènes van Saving Private Ryan van Steven Spielberg foto's terug die Robert Capa maakte op D-Day. Om nog maar te zwijgen van sampling, digitale fotobewerking, en de Internet-grabbelton.

Tijdens een symposium dat begin november werd gehouden bij het jubileum van de Erasmusprijs, kwamen de geleerden er ook al moeilijk uit. Hoogleraar psychologie Wagenaar sprak van selectief onthouden en intelligent vergeten en vond het activeren van kennis iets anders dan diefstal. De jurist Kabel zei dat het auteursrecht niet van zwak werk en jatwerk houdt, maar ook geen statisch begrip is.

Erg? Al in vers 27 van het eerste bijbelboek Genesis is het God zelf die plagieert, zij het voor de zaak van de vooruitgang: en God schiep de mens als zijn beeld; als het beeld van God schiep Hij hem; man en vrouw schiep Hij hen. Laten we daarom eindigen met een aanbeveling van de Amerikaanse satiricus Tom Lehrer:

Plagieer! Bekijk andermans werk keer op keer,

Onthoud waarom je ogen kreeg van Onze Lieve Heer,

Hou ze open en plagieer, plagieer, plagieer.

Edie Peters

50 Ans Paris Match 1949-1990. Uitg. Filipacchi, 900 blz., circa * 95.-.

ISBN 2 85018 601 5.

Flash! Associated Press Covers the World. Uitg. Abrams, 200 blz., * 97.-.

ISBN 0 8109 1974 5.

Das Bild vom Menschen. Door Stern uitgegeven in de serie Portfolio, 210 blz., circa *55.-. ISBN 3 570 19167 2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden