Windmolenpark in de gemeente Zeewolde.

Achtergrond Duurzaamheid

Waarom is Zeewolde koploper duurzame energie en staat de gemeente Velsen stijf onderaan?

Windmolenpark in de gemeente Zeewolde. Foto Raymond Rutting / de Volkskrant

Over twee jaar moet 14 procent van de opgewekte energie uit hernieuwbare bronnen als wind, zon en waterkracht komen. Dat is de afspraak in het huidige energieakkoord. Onder gemeenten tekent zich een scheiding af: de ene krikt het gemiddelde sterk omhoog, de ander remt de omschakeling. Zeewolde is koploper duurzame energie, de gemeente Velsen staat stijf onderaan. Gemeentebeleid is lang niet de enige bepalende factor. Een dubbelportret van uitersten.

Het waren de boeren die de eerste windturbines op het huidige grondgebied van Zeewolde al neerzetten toen het dorp nog nauwelijks bestond. De turbines op het eigen erf waren in de jaren tachtig een reddingsboei in tijden van agrarische malaise voor de eerste bewoners van het nieuw gemaakte land. Eerst kleintjes met twee wieken, later werden ze groter en krachtiger. Nu draaien er 300 palen in de groene velden, goed voor het overgrote deel van de opgewekte energie in de gemeente.

Zeewolde

Inwoneraantal op 1 januari 2018: 22.392

Provincie: Flevoland

Coalitie voor de laatste verkiezingen: Leefbaar Zeewolde, VVD, CDA en ChristenUnie

Totaal energieverbruik: 2611 terajoule per jaar

Van 54,7 procent hernieuwbaar in 2012 naar 91,2 in 2016

Het grote verschil met buurgemeente Dronten is dat Zeewolde de ondernemers nooit in de weg heeft gezeten, meent CDA-wethouder Egge Jan de Jonge (Economie, Duurzaamheid en Recreatie). ‘Het beleid in Dronten was heel planmatig. De molens mochten alleen in bepaalde lijnen staan. Dat heeft de ontwikkeling daar vertraagd. Hier was het credo: iedere boer mag zijn eigen molen.’

En dus horen windturbines nu bij Zeewolde, zegt ook Yvonne van Bruggen van PvdA/GroenLinks. ‘Maar alle lof voor de ondernemers in het buitengebied. De gemeente heeft eigenlijk niets hoeven doen.’ Sterker nog, het ontbreekt de gemeenteraad aan daadkracht en ambitie. ‘De wethouder wil best, maar de raad remt. Het is allemaal heel afwachtend en berustend. Dat stoort me.’

Op de tweede etage van het gemeentehuis van Zeewolde grinnikt wethouder De Jonge. ‘Een deel van de partijen zijn inderdaad kritischer dan PvdA/GroenLinks.’ Hij vertelt over een debat over zonnepanelen op daken van woningcoöperatie Woonpalet. Het ging om een garantie van de gemeente. ‘PvdA/GroenLinks was meteen enthousiast, andere partijen bleven tot ’s avonds laat vragen stellen over de risico’s. Die weerstand kost tijd, maar uiteindelijk gaan ook de andere partijen vrijwel altijd overstag.’

Dat de lof vooral de ondernemers toekomt, klopt volgens de wethouder. In 2022 is het nieuwste windpark af. Dan wekt de gemeente 165 procent van het eigen gebruik op. ‘Daar hebben wel zelf nog niet heel veel voor hoeven doen. Onderaan de streep heeft het ons zelfs geen geld gekost’, geeft De Jonge toe.

Het echte werk voor de gemeente begint eigenlijk nu pas. Onlangs ging de gemeenteraad akkoord met het voorstel van de wethouder om over twaalf jaar dubbel zoveel energie op te wekken dan nodig is in de gemeente. ‘Dat kunnen we niet opvangen met nog meer molens, zelfs Zeewolde raakt op een gegeven moment vol.’

Zonneparken

Dus moet het bestuur op zoek naar nieuwe mogelijkheden. Zonneparken zijn de makkelijkste optie. Genoeg ondernemende Zeewoldenaren staan wederom te springen om te investeren en de gemeente hoeft net als bij de windmolens alleen te faciliteren. Het nadeel is dat de zonneparken ten koste gaan van vruchtbare landbouwgrond in de gemeente die ooit bedacht was als de groentetuin van Nederland, zeggen critici.

Voor de andere opties zal de gemeente actiever moeten worden. Of het nu gaat om alle daken vol zonnepanelen, of alle huizen verwarmen met biogas uit mestvergisting. ‘We moeten als gemeente echt van een rol waarin we volgen naar een regierol toe. Zeker nu we van het Rijk voor 2050 van het gas af moeten’, zegt De Jonge. Ondanks de nodige omschakeling in het gemeentedenken, heeft de wethouder goede hoop. ‘We halen de doelstelling van het Rijk misschien niet als eerste, maar zeker ook niet als laatste.’

Velsen

Inwoneraantal op 1 januari 2018: 67.810

Provincie: Noord-Holland

Coalitie voor de laatste verkiezingen: D66, VVD, CDA, PvdA, Levendig Gezond Velsen (LGV)

Totaal energieverbruik: 28.210 TJ per jaar

Van 0,5 procent hernieuwbaar in 2012 naar 0,5 in 2016

'Dat is de grootverbruiker in onze gemeente', zegt LGV-wethouder Floor Bal (Milieu, Energietransitie). Hij wijst naar de overkant van de haven. Tussen een wirwar van buizen, pijpen en transportbanden stijgt de rook van Tata Steel op. Naast de staalfabrieken van Tata staan de enige drie windmolens van Velsen. De voormalige Hoogovens zijn goed voor 95 procent van het energieverbruik van de regio en bezorgen Velsen een plekje in de top 5 van energieverslindende gemeenten, achter Rotterdam, Amsterdam, Sittard-Geleen en Westland. Die andere gemeenten wekten in 2016 wel meer duurzame energie op dan Velsen.

Een van de drie windmolens bij Tatasteel in Velsen. Foto Raymond Rutting / de Volkskrant

In 2013 stapte inwoner Joost Kok naar de voorganger van wethouder Bal. Mooie praatjes vanuit de gemeente hoorde hij wel, maar zonnepanelen zag hij nergens. 'Kan ik wat betekenen?', vroeg hij de wethouder. Vijf jaar later heeft Joost met zijn coöperatie Energiek Velsen honderd van de 31.000 huishoudens stroomneutraal gemaakt. Dit jaar begint de inwonerscoöperatie ook met zonnepanelen op daken van bedrijfspanden en financiert het een van de drie extra windturbines die naast Tata komen te staan. 'De markt is volwassener geworden. We kunnen nieuwe leden nu een goed aanbod doen. Die financiële prikkel is uiteindelijk voor veel mensen toch het belangrijkst.'

Floor Bal merkte dat het gevoel van urgentie ook de gemeentelijke burelen binnengedrongen is. 'Toen ik hier in 2014 wethouder werd, moest ik 99 procent van de mensen nog uitleggen wat klimaatadaptatie of energietransitie betekende.' Vol ideeën ging Bal aan de slag. In 2015 organiseerde hij al een regionaal 'energietopje'. Hij ziet kansen, 'leuke uitdagingen' en gelooft in natuurlijke momenten om stappen te maken. Toen vorig jaar het riool vervangen moest worden bij een nieuwe middelbare school, was dat het moment om de school voortaan met rioolwarmte te verwarmen.

'Om die natuurlijke momenten te herkennen moeten we eerst een structuurvisie maken van de hele gemeente, zowel boven- als ondergronds. We moeten precies weten waar welke leidingen en kabels zitten, zodat we kansen gaan herkennen.' Bal denkt aan een grootschalig warmtenet met restwarmte van Tata en aardwarmte dat binnen vijf jaar rendement haalt. Over tien jaar ziet hij een waterstoffabriek voor zich op de plek waar binnenkort de stroomkabels van zeewindpark IJmuiden Ver aan land komen.

De 'bebouwde omgeving' moet al binnen twee jaar energieneutraal zijn. Dat klinkt ambitieus, maar betekent in de praktijk dat alleen voor de huishoudens voldoende duurzame stroom en warmte wordt opgewekt in de gemeente. Grootverbruiker Tata valt buiten de doelstelling. Welke stappen het bedrijf gaat nemen om mee te gaan in de energietransitie, is onduidelijk. Tata zelf wil niet praten. Hoe duurzaam het bedrijf is en waarom bijvoorbeeld de 80.000 zonnepanelen die gepland waren voor 2017 er nog niet liggen, moet de wethouder maar vertellen.

De panelen zijn wellicht van de vrachtwagen gevallen, grapt Bal. 'Tata doet zijn best hoor', voegt hij er serieuzer aan toe. 'Ze denken daar echt circulair. Het bedrijf ontwikkelt een technologie die de CO2-uitstoot van de staalproductie moet reduceren. Daarnaast gaat het gas dat vrijkomt bij de productie naar de gascentrale van Nuon. Die levert weer stroom aan Tata. Dat vind ik ook duurzaam.' In de praktijk komt het er op neer dat een deel van de energie uit de steenkolen die Tata opstookt niet één keer, maar twee keer wordt gebruikt. Toch blijft het energie die in eerste instantie afkomstig is uit steenkool, de meest vervuilende fossiele brandstof.

'Het is een gemeente met grote uitdagingen', geeft Bal toe. 'In andere gemeentes zie ik wethouders die een paar windturbines of een zonnepark bouwen en dan achteruit gaan leunen. Dat past niet bij mij, ik vind de uitdaging leuk.' Maar een reus als Tata enthousiast maken, kan hij niet alleen. Daar is ook nationale en internationale steun voor nodig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.