Waarom is het zo moeilijk voor Noord- en Zuid-Korea om vrede te sluiten?

Kim Jong-un en Moon Jae-in hebben elkaar vrijdag de hand geschud aan de grens tussen hun beide landen. Het is de derde ontmoeting ooit tussen leiders van Noord- en Zuid-Korea. Toch is de kans klein dat Moon en Kim er onderling uitkomen. Waarom niet?

Beeld AP

Alleen al de plek waar de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un en de Zuid-Koreaanse president Moon Jae-in elkaar vrijdag ontmoetten, is bijzonder. Het ‘Vredeshuis’ aan de grens ligt op een paar honderd meter van de plek waar in 1953 de wapenstilstand werd getekend in een haastig opgezet paviljoen. Daarmee kwam een einde aan de Koreaanse oorlog, een van de bloedigste conflicten van de 20ste eeuw.  

Geen betere plek om 65 jaar later, bij de derde ontmoeting ooit tussen de leiders van Noord- en Zuid-Korea, die wapenstilstand om te zetten in een vredesverdrag en concrete afspraken te maken over de ontmanteling van het Noord-Koreaanse kernwapenprogramma. Kim zou vrijdag het gastenboek in het Vredeshuis veelbelovend hebben getekend met de woorden 'een nieuwe geschiedenis begint nu: een tijdperk van vrede'.

Toch is de kans klein dat de twee leiders zover komen. De voorbereidende gesprekken tussen diplomaten leverden tot nu weinig op: zelfs een poging familiereünies – van Koreanen die sinds de oorlog van elkaar zijn gescheiden – op de agenda te zetten, mislukte. De belangrijkste uitkomst zal waarschijnlijk zijn dat het aanbod van Kim zijn kernwapens op te geven zwart op wit in de slotverklaring zal komen te staan.

Zo is de top tussen Kim en Moon vooral een voorbereidende schakel in de aanloop naar de top die er echt toe doet: die tussen Kim en de Amerikaanse president Donald Trump, begin juni.

Het roept eens te meer de vraag op waarom de Korea’s er niet onderling uit kunnen komen. Waarom kan de vrede van het Koreaanse schiereiland eigenlijk niet door leiders van het Koreaanse schiereiland zelf worden bereikt?

1. De schaduw van de Koude Oorlog maakt van vrede en ontwapening internationale kwesties

Kijk naar de diplomatieke parendansen die de afgelopen weken werden opgevoerd en het antwoord is duidelijk: de Korea’s zijn nog altijd afhankelijk van hun verschillende bondgenoten – dezelfde landen die verantwoordelijk waren voor de opdeling van het schiereiland.

Het waren de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie die aan het einde van de Tweede Wereldoorlog besloten om, zodra Korea bevrijd was van de Japanners, elk een deel van het land te beheren, totdat het land een eigen regering gevormd zou hebben. De grens werd vrij willekeurig getrokken bij de 38ste breedtegraad.

De Koude Oorlog gooide roet in het eten. Beide grootmachten wilden hun invloedsfeer niet meer opgeven. Zo ontstond in het zuiden de door de VS gesteunde Republiek Korea (ROK) en in het noorden de door de Sovjets gesponsorde Democratische Volksrepubliek Korea (DPRK). De Russen wezen de ambitieuze oud-guerrillastrijder Kim Il-sung, grootvader van de huidige leider Kim Jong-un, aan als leider van de communistische staat. Beide regimes claimden de legitieme regering van het Koreaanse schiereiland te vormen.

In de oorlog die volgde – in de zomer van 1950 viel Kim met goedkeuring van Moskou het zuiden binnen – bleven die scheidslijnen intact. Zuid-Korea werd bijgestaan door de VS – en vijftien andere landen, waaronder Nederland; Noord-Korea kreeg hulp van Moskou en het eveneens communistische China.

Bondgenootschappen

Nog altijd lopen de bondgenootschappen langs dezelfde lijnen. De VS hebben zo’n 30 duizend soldaten gelegerd in Zuid-Korea, waarvan een deel op een grote basis in het centrum van Seoul. De toenadering tot Noord-Korea werd zorgvuldig gecoördineerd met Washington: zo stemde Moon alleen in met de ontmoeting als Kim beloofde de onderhandelingen met de VS over het kernwapenprogramma weer op te pakken.

Voor Noord-Korea geldt dat de bondgenootschappen niet meer zo hecht zijn als tijdens Koude Oorlog, toen met name Moskou Pyongyang spekte met geld en wapens. Toch kan het regime nog altijd rekenen op steun van buurlanden Rusland en China, die belang hebben bij stabiliteit in de regio en het op afstand houden van de Amerikanen. Niet voor niets werd Kim Jong-un vorige maand met alle egards ontvangen door de Chinese president Xi Jinping. En begin deze maand reisde de Noord-Koreaanse minister van Buitenlandse Zaken Ri Yong-ho naar Moskou om ‘oplossingen voor de situatie op het Koreaanse schiereiland’ te bespreken.

Hoewel Moon de afgelopen weken benadrukte dat de ontmanteling van de kernwapens het belangrijkste onderwerp is tijdens zijn gesprek met Kim, is ook dat een internationale kwestie. Het gaat vooral de Amerikanen aan, omdat de Noord-Koreaanse ballistische rakketten in de eerste plaats bedoeld zijn om de VS te treffen. Maar ook China en Rusland willen niet dat Noord-Korea een kernmacht wordt: het komt tot uitdrukking bij het instellen van de (vele) economische sancties tegen het Noord-Koreaanse regime, waar Beijing en Moskou in de VN-Veiligheidsraad aan meewerken.

Ook een vredesakkoord tussen Noord- en Zuid-Korea, een plan dat vorige week in Seoul op tafel kwam, is ingewikkelder dan het lijkt. Het idee is goed, zeker omdat de Korea’s technisch gezien nog altijd met elkaar in oorlog zijn. Maar ook hier zijn buitenstaanders bij betrokken. Zo werd de wapenstilstand getekend door de VS, China en Noord-Korea. En het was dan ook tijdens de onderhandelingen tussen de VS en Noord-Korea dat het vredesverdrag een aantal keer te sprake kwam. Dat liep steevast op niets uit. De Amerikanen eisten dat Noord-Korea eerst zijn kernwapens zou opgeven, terwijl Pyongyang het vertrek van de Amerikaanse troepen uit Zuid-Korea als een voorwaarde zag.

Zuid-Koreaanse activisten dragen maskers van Kim Jong-un en Moon Jae-in. Beeld AFP

2. Alleen op economisch terrein kunnen Kim en Moon wel resultaat boeken

Voor beide leiders lijkt het nu vooral belangrijk om na jaren van confrontatiepolitiek de banden aan te halen. Zo zei Moon vorige week dat de ontmoeting met Kim bedoeld is om ‘de muur tussen noord en zuid af te breken’ en een begin te maken aan een ‘gemeenschappelijke ontwikkeling’. Kim zei eerder dat hij het 'het warme klimaat van toenadering en dialoog' wil versterken.

De twee leiders hebben wel verschillende motieven. Moon gelooft dat toenadering een voorwaarde is voor duurzame vrede op het Koreaanse schiereiland. Door Kim te ontmoeten treedt hij in de voetsporen van zijn progressieve voorgangers Kim Dae-jung en Roh Moo-hyun, die onder de vlag van ‘zonneschijnpolitiek’ in respectievelijk 2000 en 2007 afreisden naar Pyongyang voor een ontmoeting met Kim Jong-il, de vader van Kim Jong-un. Het idee voor de zonneschijnpolitiek kwam van de Ostpolitik van West-Duitsland tijdens de Koude Oorlog. Toenadering en investeringen in de Noord-Koreaanse economie moesten op de lange duur in het Noorden hervormingen uitlokken en de hereniging van de beide Korea’s makkelijker maken.

Voor Noord-Korea moet de top het startschot zijn voor meer economische samenwerking met het zuiden. Bij zijn aantreden in 2011 beloofde Kim Jong-un economische voorspoed aan zijn volk. Een voorwaarde daarvoor is dat hij de handel met China en Zuid-Korea weer aan de praat moet krijgen.

Het is precies wat zijn vader in gedachten had toen hij in 2000 instemde met een ontmoeting met de Zuid-Koreaanse president. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie was Noord-Korea zijn belangrijkste donor kwijtgeraakt en raakte het in economisch verval. Samenwerking met het veel rijkere Zuid-Korea was nodig voor economisch herstel.

Kim en Kim spraken destijds af dat Zuid-Korea het noorden economisch te hulp zou schieten, onder meer door dagjesmensen naar een natuurgebied in het noorden te sturen en de aanleg van een industriecomplex in de grensregio Kaesong waar Zuid-Koreaanse bedrijven zo’n vijftigduizend Noord-Koreanen aan het werk zouden zetten. In ruil daarvoor gaf Kim Jong-il groen licht voor de familiereünies en het opschroeven van samenwerking op militair, cultureel en sportief gebied.

Het industriecomplex werd twee jaar geleden als straf voor een Noord-Koreaanse kernproef gesloten, maar Moon zei vorig jaar tijdens zijn verkiezingscampagne dat hij het weer wilde openen als Noord-Korea zou inbinden met zijn kernwapenprogramma.

Lokaas

Om economische samenwerking mogelijk te maken moeten de internationale sancties wel eerst worden teruggedraaid. Dat gebeurt alleen als Kim concrete stappen zet met de ontmanteling van de kernwapens. Nieuwe investeringen en handelsovereenkomsten vormen dus een lokaas waarmee Kim naar de onderhandelingstafel wordt gelokt. Moon was dan ook slim genoeg om eerder deze maand te verklaren dat hij het ‘nog te vroeg vindt om economische samenwerking te bespreken’.

Voor deze top zal het dus vooral belangrijk zijn om goede wil te laten zien. De beeldvorming is belangrijk, om ook in eigen land de handen op elkaar te krijgen voor een nieuwe periode van samenwerking met de voormalige vijand. Veel van de gesprekken tussen Noord en Zuid gingen de afgelopen weken dan ook over logistiek, pers en protocol – en minder over de inhoud. De twee delegaties spraken af dat de ontmoeting grotendeels live zal worden uitgezonden. Speciaal voor een fotomoment is een brug bij de grens de afgelopen week snel opgeknapt en uitgebreid.

Ook in Zuid-Korea draait de pr-machine op volle toeren. Het Zuid-Koreaanse staatspersbureau Yonhap plaatste op zijn website een fotocollage waarop Moon en Kim elkaar lachend toeklappen, met tussen hen in een vredesduif. Moon zelf laat geen kans voorbij gaan om te zeggen dat de top het begin is van ‘een lange weg naar vrede en voorspoed op het Koreaanse schiereiland’. Dat de Korea’s daarbij vooral afhankelijk zijn van andere landen, laat hij achterwege.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden