Weblog

Waarom is er zo weinig reisliteratuur geschreven door Afrikaanse auteurs?

Er verschijnen veel reisverhalen over Afrika, maar zelden zijn die geschreven door Afrikanen. 'Hoe komt dat?', vroegen enkele pioniers op dit vlak zich af op het festival Africa Writes in Londen.

De Ghanese schrijfster Ama Ata Aidoo signeert haar boeken voor bezoekers van het fesival Africa Writes in Londen.Beeld Royal African Society

Noo Saro-Wiwa is de dochter van de beroemde schrijver-tv-soapscenarist-milieuactivist Ken Saro Wiwa, die in 1995 door de Nigeriaanse junta werd opgehangen. Dus toen zij bij de uitgever aankwam met een reisboek over Zuid-Afrika, kreeg ze als reactie: 'Met die achternaam moet je eerst een reisboek over Nigeria schrijven'. Dat deed ze toen maar.

Noo Saro-Wiwa vertelt de anecdote op het festival Africa Writes in de British Library in Londen, jaarlijks georganiseerd door de Royal African Society. Onlangs verscheen haar queeste naar het land van haar geëxecuteerde vader, die streed tegen de olievervuiling door onder andere Shell in zijn Ogoni-land in het zuiden van Nigeria. De titel: Looking for Transwonderland.

Ze woont in Groot-Brittannië en had Nigeria altijd gemeden. Haar boek over Zuid-Afrika komt pas na haar Nigeria-debuut uit. Dat past eigenlijk beter in het genre reisliteratuur, vindt ze zelf: een buitenstaander kijkt met open blik en verbazing naar vreemde landen met onbekende gewoonten en gebruiken.

Liever romans of poëzie
Er zijn heel weinig Afrikaanse schrijvers die dit doen, in Afrika of elders in de wereld, zegt Fatimah Kelleher, de Brits-Nigeriaanse gespreksleidster, die essays schrijft over literatuur. Zij geven hun Afrikaanse kijk op Afrika liever in de vorm van romans, toneel en poëzie. Vreemd eigenlijk.

Saro-Wiwa vindt dat ook raar: reisliteratuur is bij uitstek geschikt voor het geven van commentaar op gebeurtenissen en sociale veranderingen. Ze heeft zelf nooit overwogen romans te schrijven. Journalistiek vindt ze ook te beperkt: die moet voldoen aan de media-eisen.

Misschien komt het doordat reisliteratuur wordt geassocieerd met koloniale en neo-koloniale teksten, oppert Kelleher. Die exotische reisverhalen waren in Europa populair vanaf de 19de eeuw. Afrikaanse schrijvers moesten niets hebben van die malle karikaturen.

Nog altijd wekken reisboeken van westerlingen over Afrika verontwaardiging in Afrika. Het knorrige reisboek van Paul Theroux vol reisongemakken en onbetrouwbare Afrikanen werd op Twitter en op Afrikaanse interforums beschimpt als kleinzielig, eenzijdig of eigenlijk gewoon racistisch. Zo komt er altijd veel kritiek uit Afrikaanse hoek op westerse teksten over het continent, maar zelden worden die reacties omgezet in een goed boek.

Noo Saro-WiwaBeeld nsw

In deze tijd ligt een goed reisblog misschien meer voor de hand; Andy Akinwolere doet dat. Hij is als voormalig presentator van het populaire kinderprogramma Blue Peter een tv-beroemdheid in Groot-Brittannië. Als tv-maker heeft hij de wereld rondgereisd en hij beschrijft zijn reiservaringen in zijn blog, afropean.com.

Zwarte cowboys
'Ik was eens in Bolivia en werd verbaasd door de zwarte gemeenschap daar. Een cultuur met bekende elementen voor mij als Yoruba-man. De hele geschiedenis van de slavenhandel en de zwarte diaspora is eigenlijk een reisverhaal, een travalogue. Ik ben dol op die verhalen, hoe kwamen die zwarte cowboys in Amerika?'

Hij werkt nu aan een documentaire over de gedeelde geschiedenis van Sierra Leone en Brazilië. 'Mijn producer vraagt dan: hoe maken we het interessant voor een Brits kijkerspubliek?' In Salvador de Bahia, de 'zwarte hoofdstad' van Brazilië, dompelde hij zich onder in de juju, de toverij op baisis van Afrikaanse spirituele gebruiken. 'Dan moet ik uitleggen waarom een gewone Brits dat interessant zou winden.'

Noo Saro-Wiwa kent die reactie: 'Uitgevers willen altijd dat de blanke lezers zich herkennen in een reisboek. Ze willen iemand met wat gezag, er komt snobbery bij kijken. Ze hebben graag een 60-jarige blanke man met een naam. We hebben een spraakmakende Afrikaanse schrijfster nodig om dat te doorbreken, zoals Chimamanda Ngozi Adichie bij de romans.'

Klagen over slechte wegen
Wat waren de reacties op haar reisboek in Nigeria eigenlijk, wil iemand uit het publiek van overwegend Afrikaanse studenten weten. Saro-Wiwa kreeg kritiek dat ze klaagde over de slechte wegen, net een Europese reisschrijfster, vertelt ze.

'Ik was echt geschokt door de beroerde infrastructuur. Kijk: reisliteratuur is altijd heel persoonlijk. Ik blijf dicht bij wat ik meemaak; ik logeerde bij mijn tante in Lagos. Ik reisde mijn eigen route door Nigeria. Er zijn mensen die zeggen: waarom een reisverhaal schrijven terwijl Boko Haram in het noorden bommen laat ontploffen?'

Maar dat is volgens haar juist het waardevolle van reisliteratuur, die gaat niet over 'Nigeria in het algemeen'. De persoonlijke visie blijft veel langer goed, misschien wel voor altijd.

Andy Akinwolere.Beeld BBC
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden