Waarom is er geen verzet?

Waar blijven de protesten? Waarom wordt er niet massaal geprotesteerd tegen marktwerking in de zorg, vroeg ik twee weken geleden.

Gemopper en geklaag is er genoeg, vooral onder verpleegkundigen, verzorgende artsen en andere zorgverleners die direct met patiënten werken. Vermoedelijk hebben ze er weinig vertrouwen in dat protest zin heeft.

Marktwerking ervaren ze als een mammoettanker die moeilijk uit koers te brengen is. Ze hebben hun handen al vol aan het patiënten zo goed mogelijk helpen onder druk van bezuinigingen.

Overlevingsstrategieën
Maar er zijn ook twee minder voor de hand liggende redenen. Met protest loop je het risico open kaart te moeten spelen over je overlevingsstrategieën. En die wil je liever niet openbaar maken. Overlevingsstrategieën zijn nodig, bijvoorbeeld doordat een probleem van een patiënt niet past in de systematiek die marktwerking oplegt (van zogenaamde DBC’s, diagnose behandelcombinaties, of ZZP’s, zorgzwaarte pakketten). Er is geen passende DBC of ZZP voor.

Of die is er wel, maar de patiënt heeft daar geen recht op of krijgt dan te weinig hulp. Soms proberen zorgverleners de diagnose daarom zo aan te passen of de regels anderszins zo op te rekken dat de patiënt wel krijgt wat hij nodig heeft. Hun beroepseer verplicht ze hiertoe. Het heil van patiënten weegt zwaarder dan abstracte bureaucratische regels. Het zou te gek zijn dat iemand niet krijgt wat hij nodig heeft, alleen omdat zijn probleem niet in het systeem past. De registraties vertrouwen zorgverleners dus ook vaak niet, wetende hoe die tot stand komen.

Geheimen
Deze naleving van hun beroepseer lukt alleen als ze verborgen blijft. Niet dat patiëntvriendelijk boekhouden een groot geheim is, maar sommige publieke geheimen kun je beter niet aan de grote klok hangen.

Want dan moet je uitleggen dat het een idioot systeem is dat helemaal niet transparant is en dat vaak weinig zegt over wat je als zorgverlener daadwerkelijk doet, of wat de patiënt daadwerkelijk heeft. Maar hoe weet je dat? En leg eens uit, bedoel je dat je niet registreert wat je werkelijk doet? Dat je dus fraudeert? Voor je het weet heb je een proces aan je broek… En de patiënt waar je het allemaal om deed is daar ook niet mee geholpen. Beter dus maar in stilte het best mogelijke doen.

Discussievragen
De tweede reden dat grootscheeps protest uitblijft, is nog sluipender. Neem de discussievragen voor een publiek debat over marktwerking van een zorginstelling die ik twee weken gelden aanhaalde: ‘Kunnen we een patiënt vertellen dat we gaan stoppen met een behandeling (mede) vanwege financiële redenen? Kunnen we patiënten op wie we verlies lijden, niet meer in behandeling nemen? Wie bepaalt dat? Hoe communiceer je dat?’

Dit zijn blijkbaar legitieme vragen om serieus in een publiek debat te bespreken. Zulke vragen stellen, is ze legitiem maken. (Bij de vraag: ‘Kunnen we mensen wiens gezicht ons niet aanstaat, doodschieten?’ gaan we immers niet tot serieuze discussie over. Laat staan bij de vraag hoe je het communiceert als je iemand wiens tronie je niet bevalt, hebt neergeknald. )

De opsteller van deze discussievragen over marktwerking had het zelf niet zo bedoeld. Hij was tegen marktwerking, benadrukte hij.

Normverschuiving
Dat zelfs iemand die tegen marktwerking is, deze vragen formuleert, is exemplarisch voor wat er momenteel in de zorg (en misschien wel veel breder in de publieke sector) gebeurt. Er is sprake van sluipende normverschuiving. Direct gevraagd naar hun mening over marktwerking zijn de meeste professionals zeer kritisch, maar in hun manier van redeneren verschuiven hun normen sluipenderwijs toch die kant op.

Ze gaan toch ijverig meedenken hoe ze hun productie kunnen verhogen, hoe ze meer omzet kunnen halen, hoe ze meer lucratieve patiënten binnen kunnen halen, en hoe ze verlieslijdende patiënten kunnen weren.

Dollartekens
Tien jaar geleden zouden de meesten dit resoluut geweigerd hebben. Maar de definitie van een goede zorgverlener verandert: langzaamaan geld binnenbrengen wordt belangrijker, behandelingen en patiënten mede met die blik bekijken, wordt normaler. Artsen bekijken patiënten steeds vaker met dollartekens in hun ogen, zei een ingewijde onlangs. Daarom is er zo weinig protest: uit angst dat het directe belang van patiënten erdoor geschaad wordt, en doordat de normen sluipenderwijs verschuiven.

Willen we deze sluipende normverschuiving wel? Over die vraag moet de discussie gaan. Het is misschien nog net niet te laat

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden