Zes vragenAvondklok

Waarom is een avondklok – die in andere landen allang is ingevoerd – hier zo omstreden?

Het kabinet heeft het Outbreak Management Team met spoed om een extra advies gevraagd over de invoering van een avondklok. Zes vragen over deze uiterste en omstreden coronamaatregel.

De Grote Markt in Den BoschBeeld Raymond Rutting / De Volkskrant

Waarom is een avondklok ineens aan de orde?

Vooral om bezoekjes en feesten tegen te gaan. Uit het bron- en contactonderzoek van de GGD’s blijkt dat van alle besmettingen waarvan men de herkomst kan achterhalen, ruim een op de vijf plaatsvindt bij bezoek van familie of vrienden of bijvoorbeeld verjaardagsfeestjes. Vrijplaatsen waar men geen mondkapje draagt en het niet al te nauw neemt met de coronaregels, blijkt onder meer uit het RIVM-gedragsonderzoek.

‘We weten dat men de afstandsnorm niet goed hanteert, de handen niet wast’, aldus RIVM-wetenschapper Jaap van Dissel woensdagochtend tijdens een technische toelichting in Den Haag. ‘Dit is momenteel evident de belangrijkste verspreidingsbron naar huishoudens toe.’ Want besmetting tussen gezinsleden en huisgenoten is en blijft de belangrijkste brandhaard, met ongeveer de helft van de nieuwe gevallen. Alleen is daar weinig aan te doen.

Vooral jongeren lijken daarbij belangrijk. Het aantal besmettingen onder jongeren tussen de 18 en 24 was afgelopen week immers als enige leeftijdsgroep gestegen. Jongvolwassenen in de uitgaansleeftijd zijn daarmee voor de derde opeenvolgende week koploper besmettingen (daarvoor waren het tieners).

Nu het aantal nieuwe besmettingen zelfs in lockdown maar niet goed omlaag wil en er bovendien de nieuwe, extra besmettelijke variant van het virus sluimert, zou een avondklok dan ook een logische volgende stap zijn. ‘Je zult de bezoeksituatie moeten limiteren, hoe vervelend dat ook is’, aldus Van Dissel.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Smalle haven in Den Bosch.Beeld Raymond Rutting / De Volkskrant

Het gaat dus eigenlijk gewoon om het aan banden leggen van illegale jongerenfeesten?

Ook, maar niet alleen. De GGD-cijfers gaan immers over besmettingen in de ‘thuissituatie’. Ook verjaardagen of etentjes met te veel familieleden en vrienden vallen daaronder. De cijfers van het spreekwoordelijke illegale dansfeest in het bos zitten daar niet bij: daarop heeft de GGD immers geen zicht.

Niettemin noemde het OMT de avondklok deze week nadrukkelijk als mogelijke maatregel om ‘samenkomsten van jongeren tegen te gaan’. Dat doel ‘zou op meerdere wijzen gerealiseerd kunnen worden’, aldus de experts. ‘In landen om ons heen heeft men in dit geval wel gekozen voor het instellen van een avondklok. Maar alternatieven zouden wellicht mogelijk zijn.’

Het OMT noemde in eerdere adviezen eind september en begin november ook al de mogelijke invoering van een avondklok als optie. Uit het advies van 2 november: ‘Het OMT verwacht nog steeds een positief effect van een avondklok.’

Burgemeester loeffplein in Den Bosch.Beeld Raymond Rutting / De Volkskrant

Waarom draalt het kabinet dan nog?

Premier Rutte wil van de experts weten wat in de huidige situatie precies het effect is van een avondklok. Afgelopen najaar berekende het RIVM dat die maatregel het beroemde reproductiegetal (dat laat zien hoe snel het virus zich verspreidt) met circa 0,2 naar beneden kan drukken. Maar dat was in een tijd voor de huidige harde lockdown, toen winkels en bioscopen nog gewoon open waren. Het kabinet wil daarom weten wat een avondklok nog extra kan bijdragen aan de strenge maatregelen die al van kracht zijn.

Het is ook niet uitgesloten dat Rutte met het vragen om extra advies de geesten in Nederland alvast rijp maakt voor de invoering van een avondklok volgende week. Want het is een omstreden maatregel, waartegen niet alleen burgemeesters en politiebonden zich verzetten. In het najaar was een meerderheid in de Tweede Kamer nog tegen en was ook het kabinet verdeeld.

Karrenstraat in Den Bosch.Beeld Raymond Rutting / De Volkskrant

Waarom is een avondklok, die in andere landen allang is ingevoerd, hier zo omstreden?

De voornaamste reden is dat het mensen te veel doet denken aan de Tweede Wereldoorlog, toen ook wel ‘spertijd’ genoemd. Ook Rutte zelf heeft meermaals gezegd liever geen avondklok te willen, omdat die slechte herinneringen aan de oorlog oproept.

Een avondklok wordt ook gezien als ultieme inbreuk op de persoonlijke levenssfeer: vanaf een bepaalde tijd ’s avonds tot een bepaalde tijd ’s ochtends mag niemand zonder geldige reden (zoals werk) op straat zijn. Een ander bezwaar is de handhaving, zeggen onder meer de politiebonden en de Nederlandse BOA Bond.

De precieze invulling van een avondklok verschilt overigens per land of regio. In België, waar de maatregel al sinds medio oktober van kracht is, wordt onderscheid gemaakt tussen Vlaanderen en de andere delen van het land. Zo geldt in Vlaanderen een avondklok van middernacht tot 5 uur ’s ochtends. In Wallonië en Brussel is het van 22 uur tot 6.00 uur. In het grootste deel van Frankrijk duurt de avondklok van 20 uur tot 6.00 uur; in een flink aantal departementen gaat hij zelfs al om 18.00 in.

In de regio Antwerpen werd in augustus ook al een regionale avondklok ingevoerd (van 23.30 tot 6.00 uur). Die maatregel bleek toen zeer succesvol om het aantal besmettingen snel terug te dringen. Premier Rutte refereerde tijdens zijn persconferentie dinsdagavond zelfs aan Antwerpen als voorbeeld van een avondklok die zijn vruchten heeft afgeworpen.

Hinthammerstraat in Den Bosch.Beeld Raymond Rutting / De Volkskrant

Kan een avondklok zomaar worden ingevoerd in Nederland?

Dat kan alleen op basis van de Wet buitengewone bevoegdheden burgerlijk gezag. Dat is een wet die ook het uitroepen van een noodtoestand regelt. Het is wel typerend dat de mogelijke invoering van een avondklok niet is geregeld in de speciale coronawet, die sinds december van kracht is. Daarin worden wel allerlei andere maatregelen, zoals de mondkapjesplicht, van een wettelijke basis voorzien. Maar een avondklok, waarover het OMT toen al positieve adviezen had afgegeven, dus niet.

Kan naleving van een avondklok wel worden gehandhaafd?

Dat is een punt van zorg, dat ook al door burgemeesters en politievakbonden is aangehaald. Volgens de Nederlandse Politiebond (NPB) moeten er in de 24-uurseconomie genoeg mensen ’s avonds laat of ’s nachts voor hun werk over straat, of ze nu in de zorg of in een raffinaderij werken. De politie, die al moeite heeft alle 112-meldingen te verwerken, zou er een enorme taak bij krijgen: controleren of iemand wel of niet met een reden de avondklok negeert. De Algemene Nederlandse Politie Vereniging (ANPV) beaamt dat en zegt dat ‘politieagenten of boa’s niet op elke straathoek kunnen gaan controleren’.

Burgemeesters zijn ook huiverig voor een avondklok. Hubert Bruls, burgemeester van Nijmegen en voorzitter van het Veiligheidsberaad, vindt het ‘een aantasting van de persoonlijke vrijheid’ die alleen is gerechtvaardigd als het ook echt bijdraagt aan de bestrijding van corona. ‘We zijn niet principieel tegen’, zei hij woensdag in het NPO Radio 1-programma 1 op 1. ‘Voor ons is de enige vraag: helpt het in de strijd tegen het coronavirus? En dat weten we niet. We willen een overtuigender bewijs over de werking van de avondklok.’

Wie is er nog op straat in Den Bosch? En wat vinden ze van een avondklok?

Johnny Kwaks.Beeld Raymond Rutting / De Volkskrant

Johnny Kwaks (49)

Lead planner

‘Mijn dochter Adalia kwam vandaag op bezoek. Ik heb voor haar gekookt en zij heeft een muziekclip laten zien die ze gemaakt heeft. Daarna hebben we de scooter gepakt om door het centrum te wandelen. We hebben een bakje koffie gehaald en praten arm in arm over het leven. Adalia vertelde net over de dingen waarmee ze worstelt. Ik ben tot dusver vooral een luisterend oor.

‘Ik denk dat een avondklok nodig is. Als die R niet genoeg achteruitgaat, moet je harder ingrijpen. We zijn een eigenwijs volk en hebben duidelijke regels nodig. Ik ben wel benieuwd of er uitzonderingen zouden komen. Je hond uitlaten, bijvoorbeeld.

‘Als je ingrijpt, moet je het goed doen. Wat mij betreft gaat die avondklok al om zes uur in. Nee, dan kan ik helemaal niet meer met mijn dochter wandelen, maar daar ben ik mij van bewust. Daarom doen we het nu extra goed.’

Maddie Venema.Beeld Raymond Rutting / De Volkskrant

Maddie Venema (21)
Student aan de Koningstheateracademie

‘Ik ben nu aan het wachten op een vriendin. Daarna moeten we even kijken waar we de avond doorbrengen. Dat kost wat geregel, want iedereen mag maar twee mensen op bezoek krijgen.

Avondjes met vrienden voorkomen dat je wegkwijnt in een donker gat dat je kamer heet. Ik denk ook niet dat jongeren met een avondklok echt stoppen met bij elkaar komen. Dan blijf je gewoon bij elkaar slapen.

Dan liever een avondklok die om half twaalf ingaat. Ik houd van vroeg slapen, dus dat zou eigenlijk alleen maar een voordeel zijn.’

Erwin de Jong.Beeld Raymond Rutting / De Volkskrant

Erwin de Jong (44)
Algemeen directeur

‘Ik zit de hele dag in Teams-vergade­ringen, en nu volgen ook drie kinderen thuis onderwijs. Met een avondklok zou ik ’s avonds alleen met een zak chips een serie op Netflix kunnen aanzetten. Geen wandelingetje kunnen maken. Dat houd je niet lang vol.

‘Toch: als de data laten zien dat je hiermee reisbewegingen helemaal de das omdoet, moet je het voor een paar weken doen. Wel zou ik een avondklok die iets later ingaat een beter idee vinden. Je wilt niet moeten haasten op je werk omdat je anders een boete krijgt. Dat begint een beetje op oorlogstoestanden te lijken.’

Nick de Jager

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden