Waarom is Al Qaida zo populair in de Maghreb?

AQIM - Al Qaida in de Magreb - slaat zijn vleugels steeds verder uit, ook in West-Afrika. Wat schuilt er achter deze verhoogde activiteit?

Uitgebrande voertuigen buiten het Splendid Hotel in Ouagadougou, Burkina Faso, waar op 15 januari 2016 islamitische militanten een aanslag pleegden. Beeld null
Uitgebrande voertuigen buiten het Splendid Hotel in Ouagadougou, Burkina Faso, waar op 15 januari 2016 islamitische militanten een aanslag pleegden.

De eerste bekendheid kwam door aanslagen en ontvoeringen in het woestijngebied van Noord-Afrika. Maar AQIM, 'Al Qaida in de Islamitische Maghreb', opereert nu ook duizenden kilometers zuidelijker, zoals aan de tropische kust van Ivoorkust. West-Afrika lijkt het nieuwe jachtterrein. Afrikanen, maar vaak ook westerlingen, zijn de slachtoffers.

De oorsprong van AQIM ligt in Algerije, waar in de jaren negentig van de vorige eeuw zowel politieke als gewelddadige islamistische groepen actief waren. De huidige naam ontstond begin 2007, toen de beweging officieel aansluiting kreeg bij de terreurorganisatie Al Qaida van wijlen Osama bin Laden.

De afgelopen maanden is AQIM met aanslagen in diverse landen in het nieuws gekomen. Ook de aanval in maart, op een hotel in de Malinese hoofdstad Bamako waar militaire trainers van de Europese Unie verblijven, is mogelijk het werk van AQIM. De verhoogde activiteit van de terreurgroep heeft verschillende redenen. Hieronder volgen de belangrijkste vier.

Senegal vreest sluipgang van radicale islam

In West-Afrika vindt de radicale islam steeds meer ingang. Terreurgroep AQIM - Al Qaida in de Maghreb - pikt steeds een andere hoofdstad uit voor een aanslag. Vrees is dat Dakar de volgende is in de rij. 'We waren ingeslapen, maar nu keren we terug naar de tijd van de Profeet.'

Concurreren met Islamitische Staat

De val in 2011 van de leider van Libië, kolonel Khadafi, zorgde voor een verspreiding van militanten en oorlogswapens in de landen van de Sahara en de Sahel. AQIM is een van de groepen die hiervan hebben geprofiteerd. Maar het gat dat met de dood van Khadafi in zijn eigen land viel, is daar inmiddels voor een deel opgevuld door Islamitische Staat (IS).

IS vond in Afrika eerder een bondgenoot in de Nigeriaanse terreurbeweging Boko Haram, die vooral actief is in het noordoosten van het land en over de regionale grenzen. Maar van samenwerking in de praktijk is nauwelijks sprake. IS is er meer op gericht zelf nieuwe strijders te winnen en gebied te veroveren door langzaam vanuit de Libische kust richting de Sahel te trekken.

IS vindt daarbij AQIM op zijn pad. Al Qaida in de Islamitische Maghreb is er niet in eerste instantie op gericht grote gebieden te besturen, zoals IS in Irak en Syrië dat wel doet. Maar AQIM ziet zich in de gebieden waar het actief is wel als de enig ware representant van de radicaal-soennietische islam.

Door zijn ideologische boodschap en door zijn acties hoopt AQIM in de regio aan populariteit te winnen en zo ook potentiële strijders en financierders ervan te weerhouden zich bij Islamitische Staat aan te sluiten. Voordeel daarbij voor AQIM is dat deze beweging veel diepere wortels binnen de regionale bevolkingsgroepen kent.

Opereren in fragiele staten

Op 18 maart vonden in Niger twee aanslagen plaats. Een ervan werd opgeëist door Boko Haram, de ander door AQIM. Beide groepen kunnen in het land relatief makkelijk aanslagen plegen, onder meer omdat de veiligheidsdiensten in het land onvoldoende functioneren.

Dat gold, en geldt, bijvoorbeeld ook in Nigers buurland Mali. Het woestijnachtige noorden van dat land werd in 2012 onder de voet gelopen door opstandige Toearegs en buitenlandse jihadisten die aan AQIM zijn gelieerd. Momenteel is alleen in Mauritanië sprake van een redelijk georganiseerde inlichtingen- en veiligheidsdienst.

Sommige landen in het gebied staan al lang bekend als fragiele staten. Voor andere is dat pas recentelijk gebleken. Zoals Burkina Faso. Toen daar president Blaise Compaoré na een korte volksopstand besloot zijn land te ontvluchten, verdween met hem ook het overzicht op mogelijke islamistische bedreigingen.

Het resultaat hiervan was de aanslag van AQIM op een hotel en restaurant in de hoofdstad Ouagadougou, in januari van dit jaar. Daarbij kwamen dertig mensen om het leven.

Ageren tegen vroegere koloniale machten

Vooral Frankrijk is voor AQIM de gebeten hond. Het land heeft in de regio zo'n 3.500 militairen gelegerd. Zij zijn in diverse landen actief. AQIM noemt hen 'kruisvaarders', maar voor Frankrijk speelt een tegenstelling tussen islam en christendom geen enkele rol.

De meeste landen in het gebied zijn vroegere Franse kolonies, van staten in de Maghreb als Algerije tot die in West-Afrika als Ivoorkust. Er wonen niet alleen vele duizenden Fransen, zij zijn het vaak ook die er lang na de onafhankelijkheid nog steeds de machtigste economische posities innemen.

Franse militairen in Mali. Beeld null
Franse militairen in Mali.

Niger levert hiervan een voorbeeld. Het straatarme land is voor Frankrijk belangrijk vanwege de Franse uraniummijn in Tarlit, zo'n duizend kilometer van de hoofdstad Niamey. Critici menen dat Frankrijk landen als Niger als een wingewest behandelt. Niet toevallig pleegde een splintergroep binnen AQIM in 2013 een aanslag op deze mijn.

Bij de drie recente aanvallen van AQIM op hotels in West-Afrika (in Mali, Burkina Faso en Ivoorkust) kwamen vooral burgers uit die landen om het leven. Maar de terreurgroep koos er bewust voor om plekken onder vuur te nemen die bij westerlingen in het algemeen en Fransen in het bijzonder populair zijn.

Rekruteren van kansloze jongeren

Alle kenners van de Maghreb en de Sahel zijn het erover eens dat de vaak uitzichtloze positie van jongeren in het gebied de vruchtbaarste voedingsbodem is voor radicale bewegingen als AQIM. Het geldt natuurlijk ook elders in Afrika. 'Al-Shabaab', de van oorsprong Somalische terreurgroep, betekent zelfs 'de jeugd'.

Net als in andere delen van het continent, is in de Maghreb en de Sahel zo'n driekwart van de bevolking jonger dan 35 jaar. De officiële cijfers voor jeugdwerkloosheid in de landen van het gebied liggen rond de 30 procent. In werkelijkheid is dat cijfer dus waarschijnlijk aanzienlijk hoger.

De vooraanstaande denktank International Crisis Group (ICG) noemt in een rapport uit maart 'het gebrek aan kansen voor een groeiende jeugdpopulatie' als een van de belangrijkste redenen voor de groeiende aantrekkingskracht van groepen als Aqim. Landelijke overheden weten hiervoor nog nauwelijks alternatieven te bieden.

null Beeld null
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden