Waarom Ieren nog steeds trots zijn op een opstand uit 1916

Honderd jaar geleden begonnen de barensweeën van de Ierse Republiek. Nu verlangen de Ieren terug naar de socialistische geest van toen.

Parade op Eerste Paasdag in Dublin, ter herdenking van de opstand tegen de Britse overheersing, die in 1922 ten einde zou komen. Beeld getty

'Ze zijn voor het land gestorven, voor ons.' De gepensioneerde Joe Burke tuurt naar de persoonlijke bezittingen van de doodgeschoten leiders van de Ierse Paasopstand op de tentoonstelling Proclaiming a Republic: The 1916 Rising in het National Museum of Ireland in Dublin. Het scheermesje van Thomas Clarke, de afscheidsbrief van Patrick Pearse aan zijn 'Dearest Mother' en de hoed met kogelgat van James Connolly zetten de huisschilder uit Newbridge aan het denken. 'Als je nu naar het land kijkt, naar de ongelijkheid, naar de daklozen, denk ik soms: zijn ze niet verraden?'

Einde van het Britse wereldrijk

De Ieren blikten afgelopen weekend vol overgave terug op de Paasopstand, die een eeuw geleden de opmaat vormde tot de stichting van de Ierse Republiek, zes jaar later. Midden in de Eerste Wereldoorlog waren de Ieren in verzet gekomen tegen zevenhonderd jaar Britse overheersing. Zes dagen lang woedde er een oorlog in Dublin en traden de Britten genadeloos op. Er voer zelfs een oorlogsschip de Liffey op, dat vanaf het water de gebouwen bestookte die de opstandelingen hadden bezet. 485 rebellen en gewone burgers kwamen om. Nadat de opstand was neergeslagen, werden zestien leiders in ­Kilmainham Gaol terechtgesteld.

De Ieren verloren de slag, maar wonnen de oorlog. 'Dublin - the city that fought an empire' is de leus die nu de straten siert. Niet alleen kregen de Ieren - op de zes noordelijke provincies na - een eigen land, de opstand was ook het begin van het einde van het Britse wereldrijk. De trots is overal zichtbaar. Aan de muren van de Anglo Irish Bank op O'Connell Street hangt de proclamatie waarmee Pearse in het statige postkantoor, even verderop, op Tweede Paasdag de republiek uitriep. De tekst is de afgelopen weken op scholen door leerlingen voorgedragen.

Persoonlijk karakter

Bij de herdenking is veel aandacht voor de menselijke aspecten van de opstand. Zo toont het museum, naast de genoemde bezittingen, ook foto's van de vrouwen en kinderen van de gedode leiders en allerlei voorwerpen die in interneringskampen zijn gemaakt, zoals een uit bot geslepen harp. In een vitrine ligt zelfs een homp bruin brood. 'Dat ze zelfs een stuk brood hebben bewaard, geeft wel aan dat ze beseften dat ze geschiedenis maakten', zegt conservator Darragh Gannon.

Het persoonlijke karakter van de herdenking is geen toeval. 'Het is niet zomaar geschiedenis, het is een familiegeschiedenis. Veel Ieren hebben wel iemand in de familie die bij de opstand betrokken was', zegt universitair docent Cathal Brugha, wiens gelijknamige grootvader in die spannende week 25 schotwonden opliep, zich bij een voorloper van de IRA zou aansluiten en tijdens de burgeroorlog van 1922 zou sneuvelen. De opstand van 1916 was zelfverdediging tegen eeuwen van onderdrukking, zegt kleinzoon Brugha. 'Het ging om het behoud van de Ierse cultuur, de poëzie, de muziek, de sporten. Sommige leiders waren dichters.'

Een militair met de proclamatie van de Ierse Republiek. Beeld afp

Zelfreflectie

Ierse sporten als hurling en Gaelic football namen de plaats in van cricket. Symbool van de opstand is dan ook een cricketbat met een kogel erin. Het is voltooid verleden tijd. Anno 2016 is de relatie met de Britten beter dan ooit, al is het maar omdat 93 procent van de Ierse gasimport afkomst is uit Groot-Brittannië. De twee eilanden trekken vaak samen op binnen de Europese Unie. Een kleine honderd jaar nadat de Britten grotendeels van het groene eiland zijn verdreven, hopen de Ieren dat hun buren en belangrijkste handelspartners, lid van de EU blijven.

De herdenking van de opstand biedt bovenal gelegenheid tot zelfreflectie. Op de tentoonstelling zijn krantenknipsels te zien die iets zeggen over het Ierland van nu: hoe Ierse mariniers vluchtelingen uit zee redden en de Ieren voor het homohuwelijk stemden. Maar ook hoe mensen vanwege schulden hun huis uit zijn gezet en hoe daklozen sterven op de straten van Dublin. 'Ons land is van nature sociaal-democratisch, maar daar valt de laatste jaren steeds minder van te merken', zegt Brugha. Over dat laatste hebben de kiezers bij de verkiezingen van vorige maand hun oordeel gegeven. De centrum-rechtse coalitie van premier Enda Kenny verloor van linkse partijen als ­Fianna Fáil en Sinn Fein. Volgens de 80-jarige historicus Tim Pat Coogan, auteur van het boek 1916: The Mornings ­After, missen de hedendaagse leiders het idealisme van hun illustere voorgangers. 'James Connolly heeft niet zijn leven gegeven opdat vijfhonderd ziekenhuispatiënten op brancards moeten slapen, zoals nu gebeurt.'

Opstand half geslaagd

Na de onafhankelijkheid van 1922 bleven de Britse instituties grotendeels in stand. De grootste constitutionele verandering was dat de koning plaatsmaakte voor een president. Brendan Dempsey, een 88-jarige pianostemmer en voormalig eigenaar van een muziekwinkel vertelt: 'Mijn vader was tijdens de Paasopstand in het bezette postkantoor. Niet als rebel, maar als ambtenaar. Na de onafhankelijkheid kon hij daar gewoon blijven werken. Voor wie niet politiek betrokken was, veranderde er niet zoveel.'

De opstand is volgens Brugha uiteindelijk maar half geslaagd. 'De progressieve revolutie van Justin Trudeau in Canada is voor ons een voorbeeld. Er moet meer openheid komen, meer idealisme, en minder macht voor de ambtenarij.'

Het zijn woorden die betekenis krijgen in de buurt van de voormalige Kilmainham-gevangenis. Een modern hofje is versierd met Ierse vlaggetjes. Hier ligt Willie Bermingham begraven, een brandweerman die aan de wieg stond van dit stukje sociale woningbouw. De in 1990 gestorven boerenzoon was een koppige kerel, die ambtenaren die hem belemmerden bij de uitvoering van zijn maatschappelijke idealen, zoals de bouw van de bejaardenwoningen, graag een lesje mocht leren. Cathal Brugha heeft hem persoonlijk gekend. 'Het was een geweldige man. Een ware zoon van de republiek.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden