Waarom houden de Britten zo van toespraken over de Brexit?

De Brexit is meer woorden dan daden

De Britten hebben altijd hoge achting gehad voor de gave van het woord. Achter een spreekgestoelte is de politieke kaste het meest in haar element. Ook rond de Brexit wordt weer menig katheder beklommen.

David Davis Foto epa

Op een - nog onbekende - locatie in Noordoost-Engeland zal Theresa May vandaag iets meer vertellen over haar Brexit-visie - een van de best bewaarde geheimen van het eiland. Naar verwachting gaat ze voorstellen dat de Britten zoveel mogelijk de regels van de Europese interne markt gaan volgen, maar afwijken waar het hun goeddunkt, iets waarnaar Brussel geen oor zal hebben.

Het is een van de uitkomsten van de brainstormsessie van het Britse kabinet, een week terug, in het 453 jaar oude Tudor-paleis Chequers, het Britse equivalent van het bedrijfsuitje op de Veluwe.

Sindsdien zijn twee granaten in de richting van de premier gegooid. Eerst wijzigde oppositieleider Jeremy Corbyn zijn koers door te pleiten voor Britse deelname aan een Europese douane-unie. Twee dagen later kreeg EU-onderhandelaar Michel Barnier haar in de gordijnen door voor te stellen om Noord-Ierland onder de hoede van de EU te stellen.

Daarom is het nu weer tijd voor de vijfde Brexit-toespraak van een Brits kabinetslid in een maand tijd. Waar komt die liefde voor kathederdiplomatie vandaan, en wat hopen de Britten te bereiken met al die toespraken?

Boris Johnson Foto getty

Eensgezindheid tonen aan het volk: een debat moet openbaar zijn, dat wekt vertrouwen

May hield eerder een rede in München, Brexit-minister David Davis in Wenen, terwijl de ministers van Buitenlandse Zaken Boris Johnson en Internationale Handel Liam Fox in Londen bleven om hun visie uiteen te zetten. Het voornaamste doel van May en haar Brexiteers is om de Britten ervan te verzekeren dat alle neuzen dezelfde kant op wijzen. De speeches zijn bedoeld om de Brexiteers ervan te overtuigen dat er geen zachte Brexit aankomt.

Inhoudelijk verschillen de toespraken niet veel van elkaar: veel retoriek en weinig details. Van belang is telkens de plek van handeling. Waarom Wenen? Het geografische hart van Europa. Waarom München? Op de stoep van de Duitse auto-industrie, die zoveel belang heeft bij een soepele Brexit. Noordoost-Engeland? Een regio waar de Brexit veel steun geniet. Corbyn stond eerder deze week niet voor niets in een autofabriek, wetend dat de automakers grote zorgen hebben over grenscontroles.

Timing is ook van belang. Johnson gaf zijn peptalk aan de vooravond van Het Grote Kabinetsoverleg over de Brexit. Ondertitel: volg mijn lijn of ik stap op. Corbyn hield zijn toespraak bewust enkele dagen voordat de Europese Commissie de scheidingsakte zou presenteren en May daarop antwoordt. Zijn voornaamste ambitie: onrust veroorzaken binnen de regeringspartij.

Dat is ook het streven van twee andere prominente Brexit-sprekers: de oud-premiers John Major en Tony Blair. De toespraken vormen zodoende een steekspel, een openbaar debat.

Europa paaien en voorlichten: in Brussel of Florence maakt een Britse spreker extra indruk

Toen David Cameron vijf jaar geleden besloot een referendum te houden over het Britse lidmaatschap van de EU, had hij aanvankelijk Amsterdam gekozen om dit wereldkundig te maken. Een gijzelingscrisis in Algerije leidde tot uitstel en uiteindelijk zou hij de Londense burelen van Bloomberg kiezen om het nieuws te verkondigen. De keuze voor Amsterdam was typerend omdat Britse leiders altijd de drang hebben om hun vrienden in Europa deelgenoot te maken van hun beweegredenen. Een toespraak is de beste manier.

Nieuw is dit niet. Churchill hield zijn belangrijkste Europa-toespraak in Zürich, vlak na de Tweede Wereldoorlog. May en haar ministers zijn zo vaak op het vasteland dat het lijkt alsof ze met een Victoriaanse Grand Tour bezig zijn. Vooral de rede van May zelf in Florence - de belangrijkste stad van de Renaissance - bezat veel symbolische kracht.

In de toespraken benadrukken de Britten telkens dat ze Europa een warm hart toedragen en alleen moeite hebben met de federale koers van de Europese Unie. Tevens lijken de Britten te willen zeggen dat ze de EU echt gaan verlaten, iets waarover in andere lidstaten nog altijd twijfel over bestaat.

De reacties in Brussel op de toespraken variëren doorgaans van sceptisch tot negatief. Waar de Britten zich op retorische wijze beperken tot de grote lijn, zitten de technocraten in Brussel ongeduldig te wachten op concrete aanknopingspunten voor onderhandelingen. 'Geen woorden, maar daden', lijkt het adagium van de Tusks en de Junckers te zijn. Een veelzeggend cultuurverschil tussen Brussel en Londen.

Theresa May Foto epa
Jeremy Corbyn Foto epa

Een plaats in de geschiedenis verwerven: de cultuur van Shakespeare en Churchill noodt tot grote woorden

De liefde van de Britten voor de Grieken en Romeinen, the Greats, uit zich in een cultuur waar rederijkerskunst hogelijk wordt gewaardeerd. Marcus Antonius' 'Vrienden, Romeinen, landgenoten, leen mij uw oor' is daarin een grote bron van inspiratie (en in Boris Johnsons geval een titel van een bloemlezing). De eilandgeschiedenis hangt aan elkaar van gedenkwaardige toespraken, beginnend met de St Crispin's speech uit Shakespeares Henry V. De passage 'We few, we happy few, we band of brothers' echoot al eeuwen na, mede dankzij Winston Churchill die haar parafraseerde in zijn dankwoord aan de luchtmacht na de Battle of Britain. De oorlogspremier gebruikte zijn retorica om de natie moed in te spreken. In het volgende decennium verzekerde premier Harold Macmillan zich van een plekje in de geschiedenisboeken met zijn 'We never had it so good'-toespraak, de lofzang op de naoorlogse welvaart. Hetzelfde gold voor Enoch Powell, met zijn beruchte Rivers of Blood-rede, eind jaren zestig.

Hoe belangrijk speeches kunnen zijn, bewees ook Margaret Thatcher. Met haar toespraak in Brugge strooide ze in 1988 het zaad voor de Brexit. 'We hebben niet voor niets de Britse staat gekortwiekt', sprak ze. Twee jaar later werd Thatcher fataal geraakt toen de net afgetreden minister Geoffrey Howe in een memorabele Lagerhuisrede collega's opriep 'een antwoord te vinden op de tragische botsing van loyaliteiten waar ik misschien te lang mee heb geworsteld'.

Tegen deze achtergrond weten Britse politici als geen ander dat ze met het gesproken woord geschiedenis kunnen schrijven. Op dit vlak is May, geen briljante spreker, nog niet verder gekomen dan 'Brexit is Brexit'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.