InterviewJochen Mierau

Waarom het vaccineren tijdens de Mexicaanse Griep wel lukte, en nu niet: omdat de overheid alles zelf wil doen

Waar Nederland in 2010 wereldkampioen Mexicaanse-griep-vaccineren was, komt het vaccineren nu met horten en stoten op gang. Wat is het verschil tussen toen en nu? Gezondheidseconoom Jochen Mierau: ‘Het is risicovol dat het ministerie in een grote crisis opeens wel de uitvoering naar zich toetrekt.’

Vaccinatie tegen de Mexicaanse Griep in de RAI in Amsterdam.  Beeld Bart Mühl
Vaccinatie tegen de Mexicaanse Griep in de RAI in Amsterdam.Beeld Bart Mühl

Het lijkt erop dat het ministerie de vaccinatie-uitrol niet onder controle heeft. Hoe verklaart u dat?

‘Ons zorgstelsel is zo ingericht dat het ministerie alleen een regulerende rol heeft, het voert in de zorg zelf niets uit en produceert nooit iets. Dat hebben we overgelaten aan de markt.

Als de overheid iets wil, dan koopt het via aanbestedingen in. Juist van dat model is in deze crisis afgeweken. De overheid besloot zelf teststraten te gaan bouwen, het datasysteem op te zetten, registratiesystemen op te tuigen. Dan zie je dat het nodige misgaat. Dat sloeg vervolgens over op het vaccinatiebeleid.’

Maar dit stelsel bestond tien jaar geleden tijdens de vaccinatiecampagne voor de Mexicaanse griep ook al, en toen ging het wel goed.

‘Toen stelde het ministerie een partij aan, in dit geval Defensie, en zei: regelen jullie het maar, wij trekken onze handen ervan af.

‘Dit najaar is die optie weer onderzocht, maar heeft het ministerie toch besloten daarvan af te wijken. Over de redenen geeft het ministerie geen openheid, maar dat blijft een ongelooflijk interessante vraag voor de minister. Waarom is er in het najaar, na overleg met de uitvoerders van de Mexicaanse-griepvaccinatie, voor gekozen om nu zelf de uitvoering in handen te nemen?’

Die beslissing past wel in de discussie over de rol van de overheid in de zorg: die moet sterker, vinden veel partijen de laatste jaren.

‘Als ik hier zelf op reflecteer: in 2010 was Ab Klink minister, hij was een belangrijke architect van ons nieuwe zorgstelsel. Hem was er veel aan gelegen te laten zien dat je als overheid de piketpaaltjes kon slaan en de uitvoering aan andere partijen kon laten.

‘Hugo de Jonge ziet juist graag een actievere rol van de overheid. Dit is een uitgelezen mogelijkheid om te laten zien dat de GGD tot zo’n grote operatie in staat is. Maar dat is wel een organisatie waarin de overheid zowel financieel als qua deskundigheid lang niet investeerde. Ik wil geen politiek oordeel vellen, maar op het moment dat je het systeem omgooit, moet je wel een analyse doen of de partij die de nieuwe strategie moet uitvoeren daartoe in staat is.’

En dat is niet zo?

‘Het duurde lang voordat het testen op grote schaal beschikbaar was, deze week was er een datalek, nu problemen met de vaccinaties. Als het een politieke keuze is om de GGD een grotere rol te geven is dat prima, maar organisatieverandering vergt tijd. Dan blijft de vraag of midden in een crisis, na een periode van dertig jaar waarin de overheid zich steeds meer terugtrok, het moment is voor de overheid om zo’n significante uitvoeringsrol op te eisen.’

Ondertussen lijkt de bureaucratie hoogtij te vieren. Verpleeghuisbewoners die naast elkaar op de gang wonen krijgen verschillende vaccins, omdat de één de instellingsarts en de ander de huisarts als hoofdbehandelaar heeft.

‘Wanneer je als organisatie een taak krijgt die nieuw is, lijkt het me logisch dat je teruggrijpt op de structuren die je al hebt. Hier gebeurde hetzelfde als bij de decentralisatie van de gemeenten. Ze kregen een nieuwe taak, maar onvoldoende geld en kennis om die taak uit voeren. Dat is voor de GGD of het RIVM niet anders. Je moet ook het strategische leiderschap hebben om de nieuwe taak aan te kunnen. Dat heb je niet van de ene op de andere dag.’

Wekt dat gebrek aan leiderschap het lobbycircus in de hand? Elke partij wil nu voorrang.

‘Het is nu duidelijk dat je met openbaar lobbyen je doel kunt bereiken. Het spreekt boekdelen dat er na de Kerst opeens een nieuw vaccinatieplan lag, omdat tijdens het reces de talkshows waren doorgegaan. Op het moment dat het ministerie meegaat in een lobby, is het aangeschoten wild, dan wil iedereen voorrang.

‘Als het kabinet ook adviezen had gevraagd over de maatschappelijke impact van een strategie, in plaats van blind te varen op het OMT en de Gezondheidsraad, en op basis van die verschillende inzichten een keuze had gemaakt, was het de lobby voor geweest.

‘In Duitsland zie je regelmatig dat Merkel duidelijk maakt wat de strategie van de Duitse overheid is: zero covid. Zo’n duidelijk uitgangspunt hebben we tot op de dag van vandaag niet van het kabinet gehoord.’

Lees ook

Het coronavaccin van AstraZeneca en de Universiteit van Oxford is klaar voor de markt. Dat adviseert het Europees geneesmiddelenbureau EMA aan de Europese Commissie. Het vaccin is veilig en efficiënt genoeg om ongeveer zeven op de tien ziektegevallen tegen te gaan, zo oordeelt de autoriteit.

Hoe gaat het met vaccineren? Hoeveel mensen zijn er ingeënt, en in welk land gaat de campagne het snelst? Op deze pagina een overzicht van de coronavaccinaties in Nederland en andere landen.

Nauwelijks jonger is de 88-jarige Martien Haveman dan haar man Piet (90). 65 jaar zijn ze getrouwd. Toch kunnen ze niet tegelijk worden gevaccineerd: ze vallen in verschillende leeftijdsgroepen van het vaccinatieschema van de overheid. Een lot dat veel thuiswonende echtparen op leeftijd de komende tijd gaat treffen.

De eerste coronavaccins zijn gebaseerd op een sciencefictionachtige techniek waaraan wetenschappers tientallen jaren sleutelden. Hoe werkt die techniek, en wat gebeurt er precies in het lichaam zodra het vaccin is ingespoten?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden