Analyse

Waarom het populisme zegeviert in het Westen

De Brexit en de verkiezing van Trump zijn opstekers voor de Europese populisten. Le Pen in het Elysée? Waarom niet? Boze burgers in Cornwall, de Provence en Mecklenburg-Voorpommeren hebben een stem gekregen.

Portretten van Marine Le Pen en Vladimir Poetin in de Union Jack-pub in Moskou, waar dinsdagnacht de Amerikaanse verkiezingen live konden worden gevolgd. Beeld ap

De Franse ambassadeur in Washington verkeerde gisterochtend in staat van grote ontreddering. 'Na de Brexit en deze verkiezing is alles mogelijk. Een wereld stort in voor onze ogen. Een duizeling', twitterde Gérard Araud. En hij voegde toe: 'Dit is het einde van een tijdperk, dat van het neoliberalisme. Blijft te bezien wat zal volgen.'

De ambassadeur schrok zo van zijn vrijmoedige tweets dat hij ze even later weer wiste. Maar zijn woorden illustreren de enorme bezorgdheid die de verkiezing van Trump in Europa heeft veroorzaakt. 'De gebeurtenissen van de laatste maanden en dagen moeten worden behandeld als een waarschuwingsteken voor iedereen die gelooft in de liberale democratie', zei Donald Tusk, president van de Europese Unie.

Niet alleen diplomaten, politici, captains of industry en media maken zich zorgen. Ook een groot deel van de burgers ziet het populisme als een demagogische stroming waar niets goeds van te verwachten valt.

Na de Brexit is de verkiezing van Donald Trump een enorme opsteker voor de Europese populisten. Het onmogelijke is mogelijk geworden, het ondenkbare denkbaar. Marine Le Pen in het Elysée? Pourquoi pas. Grenzen dicht, terug naar het economisch protectionisme, discriminatie van minderheden, het einde van de euro of zelfs van de Europese Unie? We zullen zien wat de komende jaren gaan brengen.

Door de verkiezing van een geestverwant als leider van de belangrijkste democratie ter wereld hebben de Europese populisten enorm aan geloofwaardigheid gewonnen. Ze kunnen niet meer worden afgedaan als protesterende schreeuwers, ze vormen een serieus alternatief voor de gevestigde macht. De zege van Trump heeft ze nieuwe brandstof gegeven. 'Wat een geweldig nieuws, de democratie leeft nog altijd', twitterde de Hongaarse premier Viktor Orban.

Het komende jaar staat er veel op het spel. In Italië vecht premier Renzi voor zijn politieke leven, aangevallen door de Vijf Sterren-beweging, als de Italianen zich op 4 december per referendum uitspreken over een Grondwetswijziging. Op diezelfde dag kiezen de Oostenrijkers opnieuw een president, waarbij de populist Hofer een goede kans maakt. In 2017 worden verkiezingen gehouden in Nederland (maart), Frankrijk (april-mei) en Duitsland (september). En dat alles tegen een achtergrond van onderhandelingen over de Brexit, een aanhoudende migratiecrisis en voortdurende problemen binnen de Europese Unie.

De verkiezing van Donald Trump is even historisch als die van Ronald Reagan in 1980. Destijds maakte Reagan een einde aan de culturele hegemonie van naoorlogs links. Hij legde de grondslagen voor een nieuw tijdperk van vrijhandel en globalisering. De winst van Trump maakt op haar beurt aan een einde aan de culturele hegemonie van de globalisering.

'Hoeveel globalisering kan een mens verdragen?', schreef de Duitse essayist Rüdiger Safranski al in 2004. Niet zo heel veel, luidt het antwoord van veel kiezers in 2016. De onvrede over de globalisering kan worden samengevat onder de noemer vervreemding. Veel mensen voelen zich niet meer thuis in eigen land, met al zijn migranten en moslims, een sentiment dat wordt versterkt door de terroristische aanslagen van de laatste jaren. Ze hunkeren naar de geborgenheid van de natiestaat, een gemeenschappelijk verband in een individualistische samenleving. Ze willen baas in eigen huis zijn, niet gehinderd door de Europese Unie of andere internationale verplichtingen.

Aan de vervreemding zit ook een economische kant. Lager opgeleiden zagen de afgelopen jaren hoe een bovenlaag steeds hogere inkomens opstreek, terwijl hun eigen positie onzekerder werd. In zijn aanvaardingsrede wierp Trump zich op als de verdediger van de 'vergetenen', zoals Marine Le Pen graag praat over de kleine Fransman die geminacht wordt door de elite in Parijs. Volgens de neoliberale ideologie moet 'talent' immers rijkelijk beloond, terwijl de minder bedeelden maar beter hun best hadden moeten doen. De populistische revolte wordt voor een belangrijk deel gedragen door de visser in Cornwall, de winkelier in de Provence en de werkloze in Mecklenburg-Voorpommeren, die het gevoel hebben dat zij alleen maar slechter worden van de globalisering.

Daarom kunnen populistische leiders rustig liegen, inconsistent zijn of zich schuldig maken aan schaamteloze demagogie. Ze zijn nog altijd beter dan de vertegenwoordigers van 'de elite', die 'ons' opzadelen met immigranten die we niet willen, of 'aan de leiband van Wall Street lopen', zoals Hillary Clinton. 'Bij de Brexit deed het helemaal niet ter zake dat er geen details schuil gingen achter alle prachtige beloften', schrijft Robert Shrimsley in de Financial Times. 'De kiezers wilden eerst verandering en maakten zich daarna pas druk over de details.'

'There is no alternative', zei de Britse premier Thatcher over haar neoliberale economische lijn. Het is inderdaad niet zo eenvoudig een alternatief te bedenken, maar ondertussen zijn de gevestigde partijen wel de helft van de kiezers kwijt geraakt.

De populisten zeggen nu wel een alternatief te bieden. In Le Monde toont hoofdredacteur Jerôme Fenoglio zich sceptisch: 'De vertegenwoordigers van de woede, of het nu gaat om Trump of zijn Europese klonen, hebben niet het minste idee van de complexiteit van de problemen die ze moeten oplossen. Ze verkopen illusies.'

Immigratie is niet meer terug te draaien, zelfs het sluiten van de grenzen voor nieuwkomers lijkt een lastige opgave. En zullen de populisten werkelijk slagen waar de socialisten al sinds 1980 falen: een vuist maken tegen het internationale kapitaal, banen beschermen en inkomens eerlijker verdelen? Voorlopig lijkt het er even niet zo veel te doen. Trump, Wilders, Le Pen en hun geestverwanten krijgen krediet van hun kiezers omdat ze het in elk geval proberen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.