Waarom het Franse platteland al lang geleden alle geloof in de politiek verloren heeft

De Franse geografie weerspiegelt de kloof tussen liberalen en protectionisten. De grote steden bloeien, la France profonde, het platteland, zakt steeds verder weg.

Dominique Michel, een van de drie overgebleven boeren in het dorp Vaux-la-Grande: 'Vroeger kon een boer een goede boterham verdienen. Nu moet mijn vrouw werken in een handel in bouwmaterialen.' Beeld Mike Roelofs

Elke Nederlandse vakantieganger zal het beeld herkennen. Je rijdt door een uitgestorven dorpje. Bij veel huizen zitten de luiken dicht, andere zijn verveloos en vervallen. Op straat zie je hooguit een enkel schuifelend oudje. Verder niemand en niets. Geen café, geen winkels, geen Tabac. Je voelt de stagnatie. Hier gaat nooit meer iets gebeuren. Als je jong bent, kun je maar één ding doen: wegwezen.

Vaux-la-Grande is zo'n dorpje. Dertig inwoners. De kerk zit op slot, de mairie is nog een middag per week open. Het monument voor de gevallenen, morts pour la patrie, herinnert eraan dat hier ooit jonge, sterke mannen woonden.

'Het dorp sterft een zachte dood', zegt Dominique Michel (55), een boer met enorme handen en krachtige, brede onderarmen. Hij woont al zijn leven lang in het dorp in de Meuse. Dertig jaar geleden werkten er zeven boeren, nu nog maar drie. 'Over twintig jaar is het er misschien nog eentje', zegt hij.

Frankrijk kiest een nieuwe president

Kiest Frankrijk voor globalisering, of keert het in zichzelf? De uitkomst van de presidentsverkiezingen zijn van levensbelang voor de Europese Unie. Lees op onze speciale verkiezingspagina alles over de zinderende finale.

Zondag wordt de eerste ronde van de Franse presidentsverkiezingen gehouden. 'Deze verkiezingen zijn een referendum over de mondialisation sauvage, de wilde globalisering', zegt Marine Le Pen. De links-liberaal Emmanuel Macron en de Republikein François Fillon vinden dat het land zich eindelijk moet aanpassen aan de globalisering, de staatsuitgaven moet verlagen en de arbeidsmarkt moet flexibiliseren, zoals Noord-Europa ook heeft gedaan. Marine Le Pen en de radicaal-linkse Jean-Luc Mélenchon willen zich juist afkeren van de globalisering. De nationale staat moet de Fransen weer beschermen tegen de grillen van de wereldmarkt, gesymboliseerd door de 'ultraliberale' Europese Unie. Daarmee zijn de Franse verkiezingen van levensbelang voor Europa. Als de tweede economie van Europa een protectionist tot president kiest, dreigt het Europese bouwwerk in te storten.

De Franse geografie weerspiegelt de kloof tussen liberalen en protectionisten. Steden als Parijs, Lyon, Toulouse of Bordeaux zijn aangesloten op de wereldeconomie en blaken van het zelfvertrouwen. De restaurants zitten vol, de mensen zijn elegant en goed gekleed, internationaal gerenommeerde starchitects zetten er gebouwen neer die het prestige van de stad moeten onderstrepen.

Beeld de Volkskrant

Worsteling

Maar onder het rijke, moderne Frankrijk vind je de oudere aardlagen: de kwijnende industriegebieden in het Noorden en Oosten, het ontvolkte en verarmde platteland. De neergang werd in de jaren zeventig ingezet, maar is verscherpt door de financiële crisis van 2008.

La France profonde, worden dorpjes als Vaux-la-Grande genoemd. Het 'diepe Frankrijk' waar ze zich niets aantrekken van alles wat in het verre Parijs wordt bedacht. La France profonde worstelt, zegt boer Dominique Michel. 'Vroeger kon een boer een goede boterham verdienen. Nu moet mijn vrouw werken in een handel in bouwmaterialen. Dat is toch niet normaal, dat je geen goed inkomen meer kunt halen uit je bedrijf?'

Gevelfoto in Marson-sur-Barboure Beeld Mike Roelofs

De Nederlandse onderwijsspecialist en columnist Leo Prick (78) kocht bijna veertig jaar geleden een huis in het naburige dorp Vaux-la-Petite. 'Toen draaide het schooltje nog. Het was nog een dorpsgemeenschap. Een buurvrouw vertelde me dat vroeger de knechten zongen tijdens het maaien, om niet uit het ritme te raken. Aan het einde van de oogstweek werd het graan naar de watermolen gebracht. Daarna was het feest', zegt Prick, auteur van het boek Van Frankrijk móét je houden.

Tegenwoordig is de Franse boer een tragische figuur. Veel boeren hebben zich in de schulden gestoken om hun bedrijf te vergroten, maar moeten concurreren tegen de industriële landbouw uit andere landen waar de bedrijven nog veel groter zijn.

In Vaux-la-Grande zie je Dominique in zijn eentje de oogst binnenhalen, in zijn gigantische combine met airconditioning, als een eenzame strijder tegen de dalende prijzen op de wereldmarkt.

Als hij over zeven jaar met pensioen gaat, wordt zijn land waarschijnlijk overgenomen door een groot bedrijf van buiten, dat overal landbouwgrond opkoopt. Zo wordt de oeroude band tussen de aarde en het dorp verbroken.

In de oude boerendorpen zie je overal boerderijen die niet meer gebruikt worden. 'Het dorp sterft', zegt ook Michel Depp (68), die in de financiële wereld werkte en dertig jaar geleden vanuit Nancy in Vaux-la-Grande neerstreek. Vanuit zijn tuin kijkt hij op het ingestorte huis van zijn buurman, een berg stenen en dakpannen achter een voorgevel die nog overeind staat.

'Die meneer had drie huizen. Twee zijn er ingestort, het derde is vervallen. Nu is hij overleden, maar zijn kinderen hebben de erfenis geweigerd omdat hij veel schulden had', zegt Depp. 'Niemand weet wat er met die huizen moet gebeuren. Natuurlijk had hij beter een huis kunnen verkopen om de andere twee te onderhouden. Maar het was grond die al heel lang in de familie zat. Die verkoop je niet. Dan laat je nog liever je huis instorten.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Verval in het diepe Frankrijk

Elke Nederlandse vakantieganger zal het beeld herkennen. Je rijdt door een uitgestorven dorpje. Bij veel huizen zitten de luiken dicht, andere zijn verveloos en vervallen. Bekijk hier een fotoserie van het verval op het Franse platteland van Mike Roelofs.

De verlaten markt in Commercy Beeld Mike Roelofs

Het is de mentaliteit van het platteland, zegt Depp. Koppig en conservatief. 'Ik zag ooit een boer die een haardscherm voor 500 francs wilde verkopen. Iemand bood 300 francs, een correcte prijs. De boer pakte een moker en sloeg het haardscherm kapot. 'Ik sla het nog liever kapot dan dat ik het aan u verkoop voor 500 francs', zei hij. Ik vond dat onthullend voor een geestesgesteldheid die je hier nog altijd tegenkomt.'

Het leven in een dorp is soms minder idyllisch dan het lijkt, zegt Joël Petitjean (60). Hij is ambtenaar en woont in de stad, Bar-Le-Duc, maar is tevens burgemeester van het 48 zielen tellende Marson-sur-Barboure, het dorp van zijn grootvader. 'Je hebt hier altijd ruzies tussen families die generaties teruggaan. Vaak is er in het verleden een conflict over grond geweest. Maar je kunt hier nooit een feest voor het hele dorp houden. Als de ene clan komt, blijft de andere weg. Alleen met Saint-Nicolas, een groot feest hier, komen ze allemaal, want dan zijn er cadeaus voor de kinderen.'

Coma

Toch is het leven in de Meuse helemaal niet zo slecht, zegt Nicole (69), een voormalige thuishulp die van een klein pensioentje leeft. 'Het is hier rustig en het leven is niet duur', zegt ze. Natuurlijk heb je een auto nodig, maar de huizen zijn goedkoop en de groenten haal je uit de moestuin. De laatste mode is iets voor aanstellers uit Parijs. In de Meuse kun je best voor de dag komen met een fleecetrui van de Carrefour. Het leven draait hier om andere dingen: de tuin, doe-het-zelven, de beesten.

De dorpen in de Meuse mogen langzaam sterven, maar stadjes als Ligny-en-Barrois lijken reeds in een coma weggegleden. Ooit was Ligny een bloeiend centrum voor de regionale industrie, met bierbrouwerijen, meubelfabrieken, textielfabrieken en lenzenslijperijen. Er zijn nog een paar grote werkgevers over, maar de meeste fabrieken zijn gesloten en de werkloosheid bedraagt 16 procent. In heel Frankrijk vind je zulke stadjes die het slachtoffer zijn geworden van schaalvergroting. Zo bezegelde IKEA het lot van menige lokale meubelfabriek.

Straatbeeld in Ligny-en-Barrois Beeld Mike Roelofs

De Rue Leroux, ooit de belangrijkste winkelstraat, is nu een boulevard van leegstaande winkels, dichtgeplakte etalages, stoffige ruiten en afgebladderde luiken. Kapitalisme is creatieve destructie, zei de Oostenrijkse econoom Schumpeter, en Ligny-en-Barrois is duidelijk aan de kant van de destructie terechtgekomen.

Bij de kerk zit een groepje jongeren op een bankje, blikje bier in de hand. 'Het is hier dood. Na de crisis van 2008 is het hard gegaan. Als jongere moet je hier eigenlijk weg zijn', zegt Geoffrey Tant (25). 'Maar dit is mijn hoekje van de wereld, hier ken ik iedereen.'

Vicieuze cirkel

Veel van zijn vrienden zijn gaan studeren in Nancy, of verder. Geoffrey niet: 'Ik heb geen vak geleerd, dat vond ik verspilde energie. Je doet je best op school en je vindt toch geen werk. Maar ik wil alles aanpakken, overdag, 's nachts, in het weekend.'

Het is een vicieuze cirkel: fabrieken sluiten, jongeren en hoger opgeleiden trekken weg, waardoor de stad weer minder aantrekkelijk wordt als vestigingsplaats voor bedrijven. Veel inwoners van Ligny-en-Barrois hebben hun laatste hoop op Marine Le Pen gevestigd. Bij de regionale verkiezingen van 2015 haalde het Front National hier ruim 40 procent.

Tekst gaat verder onder de foto.

De Rue Leroux, ooit de belangrijkste winkelstraat van Ligny-en-Barrois, nu een aaneenschakeling van lege en vervallen panden Beeld Mike Roelofs

'Ik ben het helemaal zat. Ik heb geen vertrouwen meer in de politiek. Er zijn ook te veel buitenlanders. Niet hier, misschien, maar wel in Frankrijk', zegt Dominique Préaux (47). Voor het eerst in zijn leven dreigt hij werkloos te raken. Zijn werkgever, kabelfabriek Sodetal, gaat sluiten. 'Het is afgelopen hier. En het wordt erger en erger. De grote bedrijven worden beschermd, de kleine leggen het loodje.'

Marine Le Pen en Jean-Luc Mélenchon zeggen dat ze de Fransen kunnen beschermen tegen de meedogenloosheid van de moderne kenniseconomie die de grote steden bevoordeelt en de kleine industriestadjes verweesd achterlaat. Vooral de toespraken van Le Pen zijn doortrokken van nostalgie naar de trente glorieuses, de periode tussen 1945 en 1975, toen Frankrijk groeide en bloeide onder een dirigistische staat en burgers werden beschermd door een protectionisme dat in het huidige Europa niet meer geoorloofd is. Tijdens een verkiezingsmeeting in Châteauroux hield Le Pen een sentimentele lofzang op de kleine boulanger en boucher: 'Onze winkels zijn plaatsen waar mensen elkaar ontmoeten, waar onzichtbare maar sterke verbindingen worden gelegd tussen mensen van alle leeftijden en uit alle milieus.'

De klok terugdraaien?

Toch is het niet Europa of 'de globalisering' die de plaatselijke slager de nek om heeft gedraaid. Frankrijk mag dan bekendstaan als een conservatief land, nergens worden de meest ongezellige aspecten van de modernisering zo gretig omhelsd. Frankrijk heeft de hoogste dichtheid aan restaurants van McDonald's in Europa en elk provincieplaatsje heeft aan zijn stadsgrenzen een enorme zône commerciale met de hypermarchés van Carrefour, Leclerc, Lidl en andere grootwinkelbedrijven.

Hoe wil Marine Le Pen de klok terugdraaien? Ook haar kiezers zijn dol op goedkope winkels met een gigantische parkeerplaats voor de deur. Herstel van de kleine winkelier zou een aanslag op hun koopkracht zijn.

Daarom beschouwen veel economen Le Pen als een gevaarlijke demagoog, wier protectionistische recepten slechts tot nationale verarming zullen leiden. Frankrijk moet hervormen, zeggen zei, zoals Noord-Europa ook heeft gedaan. Maar wat heeft de markt te bieden aan stadjes als Ligny-en-Barrois? 'De mensen in deze omgeving hebben een gevoel van verlies, van permanent verlies. Dat is al begonnen in de jaren zeventig', zegt onderwijsspecialist Leo Prick.

De kwakkelende economie doet veel Fransen pijn, en niet alleen omdat ze meevoelen met de werklozen. In de stille stadjes van de Meuse rijst een pijnlijke vraag. Waar is de Franse grandeur gebleven?

'Sinds generaal De Gaulle zijn we compleet in verval geraakt', zegt Michel Depp, de gepensioneerde manager uit de financiële wereld. In de jaren zestig was Frankrijk misschien wel het modernste land van Europa, met zijn kerncentrales, tgv's en de supersonische Concorde. Wat is ervan overgebleven?

'Mijn grootvader heeft voor De Gaulle gevochten. En hij zei: ik zou het zo weer doen. Mensen waren bereid zich op te offeren voor hun land. Die geest is helemaal verdwenen. We geloven nergens meer in', zegt Joël Petitjean, burgemeester van Marson.

En welke politicus moet het tij keren? De gevestigde partijen zijn totaal in diskrediet gebracht door het mislukte presidentschap van Hollande en de affaires van Fillon. 'Normaal gesproken zou ik op Fillon stemmen, nu weet ik het niet meer', zegt Petitjean. Macron vertrouwt hij niet, omdat hij bankier is geweest, een opvatting die je vaak hoort. Macron is de kandidaat van het geld en de globalisering.

Omdat het centrum zo zwak is, komen de randen omhoog, Marine Le Pen en Jean-Luc Mélenchon. Le Pen zal ongetwijfeld hoog scoren in de Meuse. Toch wordt ze ook gewantrouwd. 'Ik houd niet van extremen', zegt boer Dominique Michel. 'Bovendien wordt het hier onleefbaar zonder Europese subsidies. Ik denk dat ik op Macron ga stemmen.'

Michel Depp stemt ondanks alles toch op Fillon. 'We hebben iemand nodig die autoritair en impopulair durft te zijn. Ik zeg niet dat we een dictator nodig hebben, maar wel iemand die met de vuist op tafel slaat!'

Tekst gaat verder onder de foto.

Michel Depp bij zijn huis in Vaux-la-Grande, met links de ingestorte woning van zijn buurman Beeld Mike Roelofs

La Meuse Verte

De volgende president zal een moeilijk land erven, waar de afgelopen vijf jaar veel te weinig is gebeurd. Een land dat verdeeld is tussen links en rechts, nationalisten en kosmopolieten, stad en platteland, moslims en niet-moslims. Een land ook waar je moeilijk iets gedaan krijgt. 'De Fransen willen een sterke president', zegt gepensioneerde thuishulp Nicole. 'Maar zodra hij een maatregel neemt, gaan ze de straat op.'

Zal een volgende president de Meuse uit haar sluimer weten te wekken? Voor het landelijke gebied ziet Michel Depp wel een oplossing. La Meuse Verte. Kleinschalige, biologische landbouw. Boeren die direct aan de consument verkopen. Groen toerisme. Mensen van buiten, uit Nederland of elders, die huizen kopen en ze opknappen.

Het is de oplossing die Michel Houellebecq schetste in zijn roman De kaart en het gebied. Frankrijk als agrarisch themapark. 'Het is helemaal niet zo onzinnig', zegt Leo Prick. 'Ik denk dat Frankrijk helemaal moet overgaan op biologische landbouw. Frankrijk heeft een naam op het gebied van excellentie. Dat zie je bij tassen, mode en andere luxeproducten. Ze maken bijzondere dingen. Daar kan de landbouw bij aansluiten.'

Want ondanks alles blijft Frankrijk een schitterend oud land, zegt Michel Depp. 'Fransen zijn klagers. Maar ze zijn sterk gehecht aan hun land.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden