Waarom het broodje aap erin gaat als koek

Dat alle broodjeaapverhalen onwaar zijn, is op zichzelf een broodje aap, zegt de man die op het broodje aap promoveert.

Newark, 1913. In een bioscoop wordt een Noord-Amerikaanse vrouw onwel. Naast haar zit een Zuid-Amerikaanse man. Die heeft haar bedwelmd. Stiekem, met behulp van een onopgemerkte injectie. Tenminste: dat is de uitleg wanneer de flauwgevallen vrouw weer bij haar positieven komt. En waarom zou die man dat gedaan hebben? Om van haar een blanke slavin te maken natuurlijk.


Een onwaarschijnlijk verhaal? Laten we het dichter bij huis houden. Een Drentse disco, 2008. Halverwege de nacht wordt een 14-jarige bezoekster niet lekker. Ze zegt dat ze door een onbekende in de arm is geprikt. Ze vreest dat ze is geïnjecteerd met de partydrug ghb. Kan best wel, toch? Zulke dingen gebeuren, naar het schijnt.


Folklorist en verhalenonderzoeker Peter Burger attendeert op de gelijkenis tussen beide getuigenissen. Vrouw kan niet verklaren waarom ze in problemen is geraakt en geeft een onbekende vijand de schuld. Hij noemt dit soort getuigenissen met een wetenschappelijke term 'sagen'. In de volksmond zijn ze beter bekend als broodjeaapverhalen.


'Verhalen over extreme gebeurtenissen, waarvan de waarde en de waarheid ter discussie staan', definieert Burger zijn onderzoeksdoel. Burger promoveert op 28 januari aan de Universiteit Leiden op dit soort misdaadsagen. Op hoe ze in elkaar zitten en de manier waarop ze naar buiten worden gebracht: via geschriften, kranten, internet. Niet alle sagen zijn per definitie onwaar, waarschuwt Burger: natuurlijk gebeuren er werkelijk gruwelijke of onverklaarbare dingen. Waar of niet waar, Burger verzamelt ze zelf op zijn site: gestolengrootmoeder.nl.


Wereldwijd bestaan er enorm veel broodjeaapverhalen. Sommige zijn ondeugend: vrouw blijkt zwanger na duik in zwembad omdat water sperma bevatte. Maar het kan ook serieuzer. Burgers wijst op de aparte categorie sagen waarin onze gezondheid wordt bedreigd: van deodorant krijg je borstkanker en van aspartaam een hersentumor; het vaccin tegen baarmoederhalskanker vernietigt de eierstokken.


Burger onderzocht sagen waarin misdaden centraal staan. Neem bijvoorbeeld het verhaal over de Smiley-bende (2003). Marokkaanse groepsverkrachters snijden na gedane zaken in het gezicht van hun slachtoffer een kerf van oor tot oor. Koren op de molen van mensen die meisjes willen waarschuwen. Om het gevaar een gezicht te geven, worden Marokkaanse jongens aangewezen: het is de tijd van straatbendes en loverboys.


Burger toont aan dat het broodjeaapverhaal over verkrachte meisjes met gekerfde gezichten al een halve eeuw rondwaart in West-Europa. Per locatie horen de veronderstelde daders tot een groep die toch al verdacht wordt gevonden.


Dat geldt volgens Burger voor veel broodjeaapverhalen: ze circuleren jarenlang. Worden in elk land en in elke cultuur gebruikt om de eigen vijanden extra zwart te maken. Ze worden steeds aangepast aan de actualiteit.


Broodjeaapverhalen vertonen een aantal kenmerken. Wie het verhaal doorbrieft is weliswaar geschokt en opgewonden, maar weet zelf ook niet of het wel echt waar is. De doorgever heeft de getuigenis niet van het slachtoffer zelf gehoord, maar uit 'betrouwbare bron'.


Het slachtoffer in de sage ziet het gevaar niet aankomen. Vrouwen wacht vaak een seksuele ramp: misbruik, verkrachting, gedwongen prostitutie. Bij mannen dreigt eerder verlies van het leven, of van kostbaar bezit. Bijvoorbeeld: man wordt bij auto opgewacht door zwaarbewapende straatbende. Die eist geld, want 'wij hebben op uw auto gepast'.


Vaste prik is ook dat de bedreiging komt van de kant van vreemdelingen. Het door hen gebruikte geweld is extreem.


Hoe dichter bij de toehoorders de vertelde gebeurtenis heeft plaatsgevonden, hoe beter het is voor de geloofwaardigheid van het verhaal. Burger attendeert op een bericht dat vorige week werd gelanceerd door het tv-programma Zembla: in brood zit asbest. Logisch dat dat verhaal erin ging als koek: 'Iedereen eet brood. Iedereen kent de gevaren van asbest. Je kunt het spul niet zien. We hebben het brood al opgegeten. En het gevaar is nog niet voorbij: het probleem komt natuurlijk ook voor bij andere broodfabrieken.'


Voor alle duidelijkheid: Burger gelooft het verhaal over asbest in brood niet; tenminste - niet zomaar. Burger verdeelt de luisteraars naar sagen in gelovers en debunkers. 'Debunkers willen empirische argumenten, bewijzen zien voordat ze een bewering geloven. Gelovers zijn niet geïnteresseerd in zo'n concrete onderbouwing.'


Maar hoe weet je of zo'n verhaal wel of niet klopt? Burger: 'Een sage herken je aan het extreme geweld dat erin voorkomt. Hetzelfde verhaal duikt in lokale varianten op, op allerlei momenten en op verschillende plekken. En je ziet dat er altijd discussies ontstaan tussen gelovers en debunkers.'


Hoe concreter je naar de sage kijkt, hoe dieper je doorvraagt, hoe onwaarschijnlijker het wordt dat het voorval echt heeft plaatsgevonden, aldus Burger. 'Je kunt elk verhaal concreet checken: wie is het overkomen, waar, hoe is het gebeurd, wie heeft het gezien, wie heeft het gedaan, hoe weet je dat?' Door die procedure sneuvelen de meeste sagen, al zijn er beslist die wel waar zijn, of waarin een kern van waarheid schuilt.


De vraag blijft waarom mensen zulke verhalen doorvertellen. Burger wijst op de opvallende gelijkenis met ouderwetse sprookjes: die waarschuwen voor de gevaren die je bedreigen als je op het verkeerde moment op de verkeerde plek bent.


URBAN MYTH

In het Engels heten 'waargebeurde' gruwelverhalen urban myths, maar in het Nederlands hebben we het doorgaans over broodjeaapverhalen. Die term is afkomstig van de bundel moderne gruwelsprookjes Broodje Aap uit 1978, van de Amerikaans-Nederlandse schrijfster Ethel Portnoy (1927-2004). Het eerste verhaal in de bundel gaat over een eetgelegenheid waar men broodjes apenvlees voorgezet zou krijgen. Waar gebeurd, natuurlijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden