OMBUDSVROUW

Waarom heet Dylann Roof geen terrorist?

De ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak. Deze week: als de krant bepaalt wat terrorisme is, begeeft ze zich op glad ijs. 'Streef emotieloos taalgebruik na.'

Dylann Roof: Zuid-Afrikaanse vlag op jas. Beeld EPA

Gewelddadige jihadisten poseren met een zwarte IS-vlag op Facebook. Dylann Roof liet zich met twee racistische symbolen op zijn jas fotograferen: de vlag van Zuid-Afrika en die van Rhodesië ten tijde van het apartheidsregime. Net als bij gewelddadige jihadisten, die de wereldwijde heerschappij van hun geloof nastreven, lijkt Roofs ideologie helder: het blanke ras is superieur. Ook het oogmerk van de jihadistische aanslagpleger - ongelovigen doden en vrees aanjagen - vertoont overeenkomsten met dat van Roof: een rassenoorlog ontketenen.

Beiden willen de samenleving ontwrichten. Toch heet een gewelddadige jihadist meestal een terrorist en Roof niet. De Amerikaanse autoriteiten noch de media hebben de daad als terroristisch gekwalificeerd. Het heeft in de VS - en ver daarbuiten - tot verhit debat geleid. Een 'hate crime' was het volgens justitie in de VS zeker. Sommigen vonden die classificatie te slap. Komiek Jon Stewart noemde het onomwonden een 'terroristische daad'. Als Roof een moslim was geweest, 'waren we twee landen binnengevallen', zei hij in een monoloog die via sociale media de wereld over ging.

'Haatdragende en gestoorde geest'

Dat de burgemeester van Charleston de schietpartij het werk van een 'haatdragende en gestoorde geest' noemde, maakte het er niet beter op. Als een moslim een aanslag pleegt, spreekt iedereen van terrorisme, zo luidt het verwijt, ook in Nederland. Maar als een blanke dat doet, is hij verward, een lone wolf.

Soortgelijke klachten klonken nadat de Noor Anders Breivik 77 mensen had vermoord. Toen zijn identiteit nog niet bekend was, werd in sommige media al gespeculeerd over de motieven van moslimextremisten.

Nu zijn 'de media', waaronder de Volkskrant, wederom op het matje geroepen. Waarom heet Roof een 'schutter' en geen 'terrorist'? En ook hier wordt hypocrisie verondersteld: omdat hij geen moslim is? Er wordt met twee maten gemeten, vinden sommige lezers.

Op zichzelf is de definitievraag gerechtvaardigd, alleen moet die in de eerste plaats aan de autoriteiten worden gesteld. Het is niet aan een krant om te bepalen wie het label terrorist verdient. Het Stijlboek van de krant pleit ervoor 'niet te lichtvaardig het beladen etiket terrorist' te gebruiken. Vaak is die classificatie politiek gemotiveerd en speelt de veronderstelde rechtmatigheid van geweld een rol. 'Op dit gladde ijs moet de Volkskrant zich niet begeven. Het is niet aan ons in nieuwsberichten te bepalen of verzet al of niet gerechtvaardigd is.'

Emotieloos taalgebruik

De een zijn terrorist is de ander zijn vrijheidsstrijder. In de ogen van het apartheidsregime was Nelson Mandela een terrorist. In 2012 won Morsi, de leider van het Moslimbroederschap, de Egyptische presidentsverkiezingen op democratische wijze. Eerder dit jaar werd hij ter dood veroordeeld. En in Saoedi-Arabië is elke atheïst een terrorist.

Wie er onder de noemer terrorist valt, verschilt per plaats, partij en tijd. Grote nieuwsorganisaties als Reuters, BBC en Al Jazeera gaan er daarom uiterst terughoudend mee om. Bij de BBC geldt geen verbod, maar het gebruik van terrorisme mag 'onze objectieve en nauwkeurige reputatie niet ondermijnen'.

Het journalistieke handboek van persbureau Reuters geeft een aantal praktische handvatten. 'We kunnen verwijzen naar terrorisme en terrorismebestrijding in het algemeen, maar we verwijzen niet naar specifieke gebeurtenissen als terrorisme.' Behalve wanneer anderen die als zodanig benoemen of wanneer het een citaat betreft. De belangrijkste les: 'Streef naar emotieloos taalgebruik, zodat individuen, organisaties en overheden hun eigen oordeel kunnen vormen op basis van feiten.' Geadviseerd wordt zo specifiek mogelijk te zijn. Termen als 'bommenwerper', 'kaper' of 'schutter' verdienen de voorkeur boven 'terrorist'.

Politiek waardeoordeel

Hoe pakt dat in de praktijk uit? Er zijn immers situaties die terrorisme schreeuwen, zoals de aanslag op Charlie Hebdo. Daar wond de krant destijds geen doekjes om. Gisteren viel het woord niet in de eerste onlineberichtgeving over de aanslagen bij de gasfabriek in Frankrijk en op het strand in Tunesië. De beschrijving was feitelijk: 'Een vrouw is onthoofd', en 'aanslagplegers met kalasjnikovs'. De mannen die werden neergeschoten bij een Mohammed-cartoontentoonstelling in Texas, waar Wilders had opgetreden, werden neutraal 'schutters' genoemd. En Breivik heette sinds zijn veroordeling ettelijke malen een 'rechts- extremistische terrorist'. De aanname dat alleen moslims een terroristenstempel krijgen, klopt dus niet.

Een politiek waardeoordeel schuilt evenwel in een klein hoekje. Een lezer beklaagde zich eind april over twee koppen die na elkaar op de site verschenen: 'IS executeert 185 Iraakse militairen', en: 'Hoe konden VS per ongeluk gijzelaars vermoorden?' Los van het feit dat de laatste kop een contradictio in terminis bevat (moord is altijd met voorbedachten rade), ligt er in 'vermoorden' een beschuldiging besloten. De barbarij van IS krijgt met 'executeren' daarentegen een ambtelijk sausje.

Voorts dienen redacteuren ervoor te waken dat zij propaganda adopteren. De 'oorlog tegen terrorisme' is inmiddels een klassieker. Dichter bij huis is 'haatimam' (PVV-jargon) overgenomen door reguliere media - ook door deze krant. Hoe moet Abu Bakr al-Baghdadi, voorman van IS, worden aangeduid? Terroristenleider, kalief? Deze krant noemt hem zorgvuldig 'zelfverklaard kalief'. Zelfs bij veroordeelde terroristen is voorzichtigheid geboden. Vorige week nog werden twee vermeende leden van de Hofstadgroep na tien jaar vrijgesproken.

Lone wolf

Andere etiketten, zoals die van de 'lone wolf', kunnen evenzeer de verkeerde indruk wekken. 'De lone wolf bestaat niet', kopte Vonk eerder dit jaar. Wel bestaan er 'lone actors', aldus onderzoeker Paul Gill. 'Dat wil zeggen dat ze de uitvoering van hun terreurdaad voor eigen rekening nemen. Maar niemand radicaliseert in een vacuüm', stelde hij. 'Veel van deze lone actors waren diep geworteld in een bredere beweging.'

Dat raakt aan iets fundamentelers: mag een groep worden aangesproken op de daden van een ander? Online werd grif een foto gedeeld van een zwarte man met een bord: 'Ik eis dat alle witte mensen deze laffe daad van binnenlands terrorisme veroordelen.' Een weerslag van deze discussie ontbrak in deze krant, maar had het verwijt van meten met twee maten misschien kunnen ondervangen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden