Waarom Europese leiders zo opgetogen zijn over onze verkiezingsuitslag

Gevreesd werd dat het populisme in de persoon van Wilders ook zou doorbreken in Nederland. Nu dat niet is gebeurd, halen de Europese leiders opgelucht adem. Is de hoop dat Nederland het populisme een halt heeft toegeroepen gerechtvaardigd?

Leden van Avaaz, een mondiaal netwerk van burgerjournalisten, vieren in Den Haag de overwinning van de VVD onder het motto 'hoop wint van haat'. Beeld ANP

Hoe is in Europa gereageerd op onze voorlopige verkiezingsuitslag?

De gevestigde politiek toonde zich niet alleen opgelucht, maar ook opgetogen. De voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker, reageerde zelfs publiekelijk. Meestal stelt de Commissie zich neutraal op tegenover de binnenlandse aangelegenheden van een lidstaat en beperkt zij zich tot een formele felicitatie. Nu zei Juncker 'blij verrast' te zijn. Hij ziet het feit dat premier Mark Rutte PVV-leider Geert Wilders heeft afgetroefd als 'een stem voor Europa en een stem tegen het extremisme'.

Peter Altmaier, kabinetschef van de Duitse kanselier Angela Merkel, juichte als een voetbalsupporter. 'Wij houden van Oranje om zijn daden en zijn doen!', citeerde hij wijlen André Hazes via Twitter, zonder enige terughoudendheid al een kwartier na de bekendmaking van de exitpoll. Het was het startsein voor een wave onder de leiders van Europa's traditionele partijen.

Vanwaar die opgetogenheid?

Europa was vorig jaar al tweemaal wakker geworden met verkiezingsuitslagen die velen verrasten en schokten. Eerst met het Britse Brexit-referendum, daarna met de winst van Donald Trump in Amerika.

Gevreesd werd dat als het populisme in de persoon van Wilders ook zou doorbreken in Nederland, dat een voorbode zou kunnen zijn voor vergelijkbaar succes van het Front National en de AfD in respectievelijk Frankrijk en Duitsland, waar later dit jaar verkiezingen zijn. Nu Mark Rutte als een Hans Brinker zijn vinger in de dijk heeft gestoken, is er de hoop dat de populistische revolte in Amerika en Groot-Brittannië niet overslaat naar het Europese continent. De angst daarvoor is groot in Brussel, Berlijn en andere hoofdsteden omdat de populisten ijveren voor terugtrekking uit de Europese Unie of de euro. Zulke stappen zouden de Europese eenwording in haar voortbestaan bedreigen. Het was daarom ook dat de woordvoerder van Juncker zei: 'Deze verkiezingsuitslag is niet alleen van belang voor Nederland maar voor heel Europa. Ze is van fundamentele waarde.' Met de nadruk op 'fundamenteel'.

Minister-president Mark Rutte ontvangt voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie. Beeld anp

Is de hoop gerechtvaardigd dat Nederland het populisme een halt heeft toegeroepen?

In de strijd tegen het populisme heeft de gevestigde politiek in Europa een slag gewonnen, maar nog niet de oorlog. Politieke waarnemers wijzen erop dat elk land zijn eigen politieke dynamiek heeft. De factoren die Rutte hebben doen winnen (zoals zijn vertoon van leiderschap in het conflict met de Turken), hoeven niet van toepassing te zijn op Frankrijk of Duitsland. Martin Schulz, de oud-voorzitter van het Europese Parlement en nu lijsttrekker van de Duitse sociaaldemocratische SPD, is voorzichtig. In een tweet zei hij: 'We moeten voor een open en vrij Europa blijven vechten.' Herhaal: 'blijven vechten'.

Belangrijk is dat Nederland, Frankrijk en Duitsland alle drie een veiligheidsventiel hebben dat voor populisten de sprong naar de macht moeilijk maakt. Nederland heeft zijn traditie van coalitiepolitiek. In Frankrijk is de tweede verkiezingsronde tot nu toe voor populistische kandidaten een niet te nemen horde geweest. En in Duitsland hebben kiezers sinds de catastrofes van de vorige eeuw een aangeboren angst voor instabiliteit. De traditionele politiek in Europa hoopt dat dit alles haar helpt Amerikaanse of Britse toestanden te voorkomen.

Leden van Avaaz, een mondiaal netwerk van burgerjournalisten, vieren in Den Haag de overwinning van de VVD onder het motto 'hoop wint van haat'. Beeld anp

Wat is de prijs van de overwinning van Rutte?

Wilders mag dan de strijd met Rutte hebben verloren, de PVV'er is er wel in geslaagd het politieke speelveld naar rechts te trekken. Zowel VVD als CDA nam een deel van zijn populistisch-nationalistische retoriek over. De campagne ging sterk over de Nederlandse identiteit. De populistische beweging is klaarblijkelijk zo sterk dat haar aanval alleen worden gepareerd als een deel van de populistische agenda wordt overgenomen. Dat is ook te zien bij Schulz in zijn strijd tegen Merkel. Het appèl dat hij doet op de slachtoffers van globalisering en neoliberalisme - de zogenaamde 'vergeten groep'- lijkt zo uit het populistische draaiboek te komen. Een Duitse krant heeft hem zelfs al vergeleken met Trump.

Een gevolg zou kunnen zijn dat de Europese Unie zich niet te snel rijk moet rekenen - wave of niet. De populistische euroscepsis en afkeer van immigratie kunnen in gemuteerde vorm - dat wil zeggen: deels overgenomen door gevestigde partijen - Brussel parten gaan spelen.

Bovendien blijft Nederland ondanks de zege van Rutte achter met een versplinterd partijenlandschap en een demissionair VVD-PvdA-kabinet dat zijn succesvolle crisispolitiek 'beloond' zag worden met tientallen zetels verlies. Niet een bewijs van grote stabiliteit.

Partijleider Mark Rutte tijdens de verkiezingsavond van de VVD. Beeld anp

Lees verder

Volg het laatste nieuws over de verkiezingen in ons liveblog

Ondanks flink verlies blijft de VVD met 33 zetels de grootste partij van Nederland. Rutte waarschuwt dat de formatie complex kan worden. De grote verliezer is de PvdA. Lijsttrekker Asscher spreekt van 'een ongekende dreun'. Campagneleider Spekman zegt op te stappen als de leden dat willen. Volg alle uitslagen, reacties en ander verkiezingsnieuws in ons liveblog.

Europa weet nu ook: de populistische revolte blijft in Nederland uit

Bert Wagendorp over Rutte's overwinning en de sneue reactie van Wilders.

Nederland is bij deze verkiezingen rechtser geworden

In Europa heerst opluchting, maar in Nederland ziet het toneel er minder geruststellend uit. Het regeringsbeleid is keihard afgestraft en het land is rechtser geworden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.