Waarom Erdogan toch zo heftig reageert als hij zélf het doelwit is

Als je zo hoog staat in de pikorde, kan er eenvoudig niet met je gespot worden. Zou dat de reden zijn dat Erdogan zo gauw beledigd is? Of is er een meer psychologische verklaring? Volkskrantredacteur Rob Vreeken schreef er eerder dit artikel over. Lees het hier terug.

Beeld REUTERS

'Een dictator? Degenen die zo onbeschaamd zijn Tayyip Erdogan een dictator te noemen, hebben nog nooit een dictator gezien!', loeide Tayyip Erdogan verontwaardigd. 'Mensen die Tayyip Erdogan elke dag beledigen, lopen vrij rond. Een dictator zou ze ophangen.'

Tayyip Erdogan praat graag over Tayyip Erdogan in de derde persoon, en dat was in deze toespraak op 27 augustus 2013 niet anders. De Turkse leider kan niet tegen kritiek en hij kan er niet tegen als wordt beweerd dat hij niet tegen kritiek kan. Zijn conflicten daarover vecht hij uit met de bravoure van de lefgozer die elk kroeggevecht begint met een uitdagend: 'Had je praatjes?'

Zoals de neus van Pinokkio groeide na elke leugen, zo worden met elk incident de tenen van Erdogan langer. Tegenwoordig probeert hij zelfs al Duitse cabaretiers in Duitsland de mond te snoeren en dit weekend (april 2016, red) werd de Nederlandse columniste Ebru Umar in Turkije opgepakt.

Die lange tenen heeft Erdogan al minstens tien jaar. In 2006 werd de Britse kunstenaar Michael Dickinson beboet vanwege een collage op een expositie in Istanbul, waarin Erdogans hoofd op een hondenlijf was geplakt - schoothondje van George Bush.

Daarna ging het van kwaad tot erger. Steeds vaker worden auteurs van 'beledigende' uitingen op sociale media vervolgd. Voornaamste slachtoffer is de Turkse pers. Journalisten worden aangeklaagd en opgesloten, ook op grond van de antiterrorismewetgeving. Kranten worden gesloten of onder curatele gesteld.

De omslag ligt rond 2008. Voor die tijd voerde Erdogan, premier sinds 2003, een reeks wetten door die Turkije dichter bij Europa brachten, ook wat betreft democratie en mensenrechten. Maar sindsdien is hij steeds autoritairder geworden, in beleid zowel als in zijn uitspraken.

'Sultan'

Hoe is dat te verklaren?

Deels is het een reactie op wat hij ziet als binnenlandse bedreigingen. Erdogan ging de confrontatie aan met de seculiere generaals. Die won hij, maar nog altijd vreest hij de tentakels van het oude kemalistische establishment. Hij ging de confrontatie aan met de Gülen-beweging. In de zomer van 2013 lanceerden stedelijke jongeren het Gezi-protest. Voeg daarbij de buitenlandse uitdagingen, en het beeld vormt zich van de leider van een trotse Turkse natie die niet met zich kan laten spotten - ook letterlijk.

Dan zijn er de meer psychologische verklaringen. De macht die hem naar het hoofd is gestegen, na dertien jaar regeren, keer op keer beloond met royale stembuszeges en in augustus 2014 de verkiezing tot staatshoofd. Dit alles in de eeuwige schaduw van die andere sterke man, vader des vaderlands Kemal Atatürk, in een land met heimwee naar het Ottomaanse rijk. Niet voor niets wordt Erdogan verweten een 'sultan' te willen zijn.

Een spannender verklaring komt uit de hoek van genderstudies. Erdogan is een toonbeeld van 'hypermannelijkheid': stoer, hard, grof, compromisloos, wilskrachtig, rechtlijnig. Hij is het archetype van de kabadayi, de getapte ritselaar die wordt geassocieerd met Kasimpasa, de volksbuurt in Istanbul waar Erdogan opgroeide.

Beeld AFP

Volgens de Turkse politicologe Selin Akyüz, die een proefschrift schreef over masculiniteit in de Turkse politiek, is de kabadayi een joviale, gerespecteerde oom op wie iedereen een beroep kan doen, maar wel een met een harde korst. De kabadayi heeft een vulgaire kant. Hij gebruikt straattaal, soms op het schunnige af. Politiek is niet voor mietjes.

Op een symposium in Izmir vergeleek de onderzoekster Erdogan met de Russische president Poetin - nog zo'n politieke krachtpatser. Ook Poetin bedient zich van straattaal. Russische belastingontduikers worden 'bij de ballen gepakt', terroristen neemt hij 'op de plee' te grazen.

Dan de beeldtaal. Het Kremlin verspreidde foto's met Poetin als worstelaar. Poetin op een motor. Poetin aan het vissen met ontbloot, gespierd torso, zonnebril en kaki broek. Erdogan doet het een tandje minder, als representant van de ingetogen moslimcultuur. Hij is eerder een familieman. Een balletje trappen, dat is het enige sportieve waarmee hij koketteert. Op YouTube circuleert een genant filmpje van Erdogan die een paard bestijgt. Na een paar tellen werpt het beest hem al in het zand.

Lik op stuk

De Gezibeweging gaf kabadayi Erdogan in zekere zin lik op stuk. Hij werd uitgedaagd op zijn büyük adam, zijn masculiene stijl, schrijven de sociologen Salih Can Acikzöz en Zeynep Korman. 'Laten we zien wie de echte man is!', werd zomer 2013 de slogan van de demonstranten. Zo werd 'in de taal van het verzet Erdogans mannelijkheid aangevallen, met scheldwoorden over de omvang van zijn penis en zijn seksuele geaardheid'.

Cabaretier Jan Böhmermann was niet de eerste.

Blijft de vraag waarom iemand die niet terugschrikt voor een grove verwensing, zo gevoelig reageert als hij zelf het doelwit is. Maar misschien is ook dat wel typisch mannelijk: op je pik getrapt zijn als je kritiek krijgt.

Lees meer over de diplomatieke rel tussen Turkije en Nederland

Rutte en Erdogan op ramkoers: buigen is even geen optie
Een minister van een bondgenoot wiens landingsrechten worden ingetrokken, een andere minister aan wie de toegang tot het eigen consulaat wordt ontzegd en die vervolgens het land wordt uitgezet: het zijn ongekende taferelen. In recordtijd is de relatie tussen Nederland en Turkije volledig ontspoord. Rijdt de campagne in beide landen de diplomatie in de wielen?

Erdogan roept op tot internationale sancties tegen 'bananenrepubliek' Nederland
De Turkse president Erdogan zegt Nederland zal boeten voor het schaden van de internationale betrekkingen tussen de twee landen. Volgens Erdogan 'handelt Nederland als een bananenrepubliek'. Hij heeft internationale organisaties opgeroepen Nederland sancties op te leggen.

Turks-Nederlandse rel komt Erdogan erg goed uit
Erdogan ligt op ramkoers en dat bevalt hem goed. Terwijl Nederland volgens de Turkse dreigementen een 'hoge prijs' gaat betalen voor de diplomatieke rel, rinkelt voor de Turkse president de kassa. Hij beschuldigt - niet geheel zonder reden - premier Mark Rutte ervan met het oog op de verkiezingen de zaak op de spits te drijven, maar voor hemzelf spelen electorale overwegingen een veel grotere rol.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden