Waarom er toch zo veel vooroordelen zijn over de vinexwijk

Er zijn meer vooroordelen over dan lofzangen op de vinexwijk, nu 25 jaar oud. Een onderzoeksproject heeft ze ontkracht. Nou ja, bijna allemaal dan.

Villa Belforte, Leidsche Rijn, 2001 Beeld Bart Sorgedrager

Het is er op straat stiller dan in een oude stad, maar dat betekent niet dat de vinexwijk overdag dood is. Sterker nog, er werken behoorlijk wat zzp'ers. Je ziet ze alleen niet massaal met hun laptop in de Coffee Company zoals hun stadse equivalenten, simpelweg omdat er in vinexland geen Coffee Company's bestaan.

Vooroordelen en misverstanden over de vinex (Vierde Nota Ruimtelijke Ordening Extra): dat was voor onderzoeker en publicist JaapJan Berg een van de uitdagende onderdelen van het project 'Vinexmensen'. Vandaag verschijnt het gelijknamige boek. Het is een brede verkenning van hoe de vinexwijken erbij liggen. Studenten en onderzoekers woonden embedded in de stadsuitleggen die sinds de jaren negentig overal in Nederland ontsproten, en blogden over het dagelijks leven.

Vinexvooroordeel 1

Er wordt niet gewerkt. Het is er overdag allerminst uitgestorven, maar wie er werkt, is veelal zzp'er en vormt geen klassiek, zichtbaar bedrijf. In de Sieradenbuurt in Almere-Buiten is 65 procent van de werkende inwoners zzp'er.

'De Vinex is klaar, maar nog niet af', zegt Berg. De Vierde Nota Ruimtelijke Ordening Extra heeft de afgelopen kwart eeuw vele tiendduizenden woningen opgeleverd. Veel koop-, in aparte woonbuurten, maar wel onder de rook van de stad omdat het beleid erop gericht was het forensenverkeer terug te dringen.

Formeel is dit hoofdstuk afgesloten. Er komt geen opvolgende nota uit Den Haag. Na de tuinsteden uit de jaren vijftig met veel groen, de groeikernen met het woonerf in de jaren zeventig, is het einde van de vinex ook het afscheid van een centraal gestuurd maakbaarheidsideaal. De schaalgrootte van dergelijk projecten past niet in deze tijd.

Uit het boek Villa Vinex van Bart Sorgdrager Beeld Bart Sorgedrager

De vinex werd al vroeg in zijn leven opgezadeld met een slechte naam: 'Ach, die arme vinexlocaties: dat zijn straks de getto's van de 21ste eeuw', noteerde de Volkskrant in 1998 in een architectuurbeschouwing. Dat imago maakte van vinexwijken niet alleen een fysiek fenomeen. Het werd een soortnaam. Zo was er het vinexvrouwtje - columnist Marieke Dubbelman schreef in het Algemeen Dagblad onder deze geuzennaam over haar leven met haar vinexmannetje. Het genre vinexthriller dook op: de midlifeclub van Karin Belt bijvoorbeeld, suspense in een slaperig ogend wijkje. Vinexvintage (Hema-achtige verkoopfrutsels), vinexjeugd (hangjongeren in het groen) en vinexseks (seks uit verveling).

Die gettovoorspelling is niet uitgekomen. Maar kennelijk wekt de schaal van dit soort nieuwbouwprojecten wantrouwen op. Want over groeikernen als Lelystad schreven sociologen indertijd ook dat het 'sociale zandverstuivingen' waren.

Het project 'Vinexmensen' wilde juist weg blijven van overhaaste conclusies. 'We spiegelen ons aan de Amerikaanse onderzoeker Herbert Gans en zijn boek The Levittowners', zegt Berg. Deze socioloog kocht in de jaren zestig een huis in een buitenwijk van New Jersey en verrichtte een voorbeeldige etnografische studie naar de mores in de nieuwbouw en de wijze waarop nieuwe gemeenschappen zich vormden.

Vinexvooroordeel 2

Het scheidingspercentage is hoog. CBS-cijfers tonen dat vinexstellen minder snel uit elkaar gaan dan elders. De voornaamste reden daarvoor is dat in de nieuwbouw 'startende' gezinnen wonen (kinderen, hoog inkomen en koopwoning) die sterk gericht zijn op de toekomst.

Misverstand 2: vinexwijken zijn de suburbane reddingsboei voor de blanke middenklasse die weg wil uit de bont gekleurde stad. Onjuist. In de randstedelijke wijken ligt het percentage niet-westerse allochtonen tussen de 25 en 30 procent, dat is hoger dan het landelijk gemiddelde.

Misverstand 3: alle vinexwijken lijken op elkaar. Niet waar, schrijft journalist Tijs van den Boomen, die voor dit onderzoek met zijn rolkoffer langs vinexlocaties reisde: 'Ik kwam vanuit Almere-Buiten aan op IJburg en was stomverbaasd over het Amsterdamse karakter van de wijk: de onvriendelijkheid van de tramconducteur, de geintjes van mensen op straat, de vitrine van de Vegetarische Slager, de boomlange Surinamer die zijn twee Duitse doggen uitliet en me spontaan uitnodigde die avond naar de roze zondag bij Café Ed te komen.'

Ook architectonisch is het best oké, constateerde Van den Boomen: de wijken 'lijken niet echt op elkaar. Daarvoor zijn de stedenbouwkundige verschillen te groot. Ze hebben wel allemaal iets fris en knisperigs: een heldere basisopzet, krachtige vormen en kleuren, veel water met riet, een voorkeur voor baksteen en beukenhagen. (...) Echt Hema, dacht ik vaak: goed ontworpen en het kan tegen een stootje.'

Vinexvooroordeel 3

Vinexmensen zijn wit. Cijfers van de acht vinexwijken die onderzocht werden in het project Vinexmensen, laten zien dat de percentages niet-westerse allochtonen in de buurt komen van die van de moederstad.

Moederstad - vinexwijk - stad
Amsterdam - 38% - 35%
Almere - 30% - 29%
Utrecht - 26% - 22%
Rotterdam - 19% - 37%
Heerhugowaard - 13% - 10%
Amersfoort - 13% - 14%
Tilburg - 9% - 15%
Nijmegen - 9% - 13%

De tocht van de journalist bevestigt het beeld dat uit het boek Vinexmensen oprijst: de meeste bewoners lijken gelukkig in hun nieuwbouwparadijs. Grootste klacht is de homogeniteit in het winkelaanbod: dat is beperkt tot Blokker, Hema en Etos. Voor echte winkels en een goed restaurant moet je naar de stad.

De homogeniteit wordt ook geweten aan de grootschalige opzet van de wijken. In feite stamp je met een vinexwijk in tien jaar tijd een stadje uit de grond. Almere-Buiten is de grootste vinexwijk met ruim 30 duizend huizen, in omvang bijna Zutphen - dat er meer dan duizend jaar over deed.

'Een aantal vinexwijken wordt nu nog afgebouwd', zegt Berg. Door de crisis van 2008 is de woningmarkt tijdelijk stilgevallen, maar nu het weer aantrekt, bouwen wijken als IJburg en Vathorst bij Amersfoort rustig verder. Hoewel er dus niet een nieuw landelijk geregisseerd woningplan komt, is het wel al duidelijk dat de komende jaren behoefte is aan tiendduizenden nieuwe huizen. 'Dat ambieert dit onderzoek ook', zegt Berg. 'De lessen gebruiken voor de nieuwe woningbouwopgave.'

Vinexmensen, Vinexwijken vandaag en verder. 010nai uitgevers, met medewerking van het International New Town Institute en Planbureau voor de Leefomgeving; €14,95.

'Dat suffe imago van de vinexwijk is eigen leven gaan leiden'

Een vinexwijk zou de doodsteek zijn voor je relatie. 'IJburg-Scheiburg', heet het. Maar uit nieuw onderzoek van het CBS blijkt dat de scheidingskans in deze wijken juist lager is dan elders. (+)

Ondergedompeld in de Waalsprong

Yannick Sonne, stadssocioloog, deed maandenlang onderzoek in De Waalsprong, een vinexwijk in Nijmegen.

'Zoals veel mensen had ik clichébeelden in mijn hoofd. Die worden overigens niet meteen ontkracht als je daar rondloopt. Want een dinsdagmiddag in een vinexwijk is niet echt rock-'n-roll.'

De Amsterdamse stadssocioloog Yannick Sonne (29) dook maandenlang onder in de Nijmeegse wijk De Waalsprong, leerde de bewoners en hun verhalen kennen en blogde erover.

'Voor een deel zijn het bewoners zelf die met de clichés op de proppen komen.' Ze zijn zich bewust van de generalisaties die bestaan over het vermeende hoge scheidingspercentages, over de statuscompetitie (wie heeft de grootste auto en de dikste baan). 'Maar in werkelijkheid heb je het over een diverse groep mensen.'

De Waalsprong, zo'n 5.500 huizen, ligt aan de 'overkant' van de rivier de Waal. Een deel, rond de kern van het oude dorpje Lent, bestaat uit een mix van huur- en koophuizen. Verderop ligt de meer klassieke vinexbouw, vrijstaande koopwoningen en twee-onder-een-kap. Het klassieke 'middenklasseparadijs'. Louter laagbouw, met de basisschool om de hoek.

'Het zijn relatief veel mensen in dezelfde levensfase: jonge gezinnen, beide ouders werken. Het schept een band.'

In De Waalsprong wonen ook veel mensen die zich echt Nijmegenaar voelen. Die trouw meelopen in de Vierdaagse en tandenknarsen bij de verrichtingen van voetbalclub Nijmegen Eendracht Combinatie.

Sonne trof veel oprechte tevredenheid. 'Zoals bij een vrouw die zelf was opgegroeid in een dorp. Voor haar betekende de wijk veiligheid voor haar kinderen, touwtje door de brievenbus, een grote tuin, de stad op fietsafstand.'

Natuurlijk is er ook de zogenoemde terrasweemoed. Dat je vroeger zo vanuit je stadse huis een gezellig terrasje kon nemen. 'Dat soort voorzieningen missen ze.' En ook: leuke winkels zijn er nauwelijks. 'Daar klaagt iedereen over.' Maar vinexers steken ook de hand in eigen boezem: 'Het zijn drukke tweeverdieners die, nadat de kinderen naar bed zijn gebracht, op de bank uitzakken.'

Zou Sonne er willen wonen, in dat middenklasseparadijs? Frisse lucht, vogeltjes, hij had het naar zijn zin in De Waalsprong. 'Maar nee, het voelde wel een beetje als op safari in Nederland.' De Amsterdammer houdt het voorlopig bij de oude stad.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden