Waarom er een uitgesproken 'nee' klonk in het Noorden

In één opzicht kleurde het Noorden woensdagavond als vanouds knalrood: het referendum ­resulteerde in een uitgesproken ‘nee’ tegen de nieuwe wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (Wiv). In de gemeente Groningen stemde zelfs 70,8 procent tegen, versus 48,8 procent landelijk.

Amsterdam, 21 maart 2018. Gemeenteraadsverkiezingen 2018. In Amsterdam worden stemmen uitgebracht voor de Gemeenteraad, de Stadsdeelcommissie en het raadgevend referendum WIV. Nadat de laatste stemmer om 20:58 uur is vertrokken, wordt het stembureau gesloten en worden de stemmen geteld in het stembureau in de kantine van (Surinaamse) Sportvereniging Real Sranang in Amsterdam-Oost. De containers met stembiljetten worden geleegd, de biljetten worden geordend, de stemmen worden geteld en de uitslagen worden doorgebeld. Beeld Els Zweerink

Het zal deels te wijten zijn aan de gemiddelde leeftijd in de studentenstad. Uit een peiling vooraf van onderzoeksbureau I&O Research bleek al dat jeugdigen onder de 35 jaar kritischer zijn over de nieuwe wet. Omdat jongeren zich meer dan ouderen in digitale sferen begeven, zijn zij zich bewuster van de risico’s, stelt onderzoeker Laurens Klein Kranenburg van I&O Research.

Ook in andere ‘jonge’ steden zoals Leiden, Delft, Eindhoven, ­Wageningen en Zwolle tekende de generatiekloof zich af, getuige een meerderheid tegen.  In Groningen, dat een bloeiende ict-bedrijvigheid kent, riepen jonge ­internetondernemers op sociale media bovendien op tot een ‘nee’. 

De belangrijkste verklaring voor het uitgesproken ‘nee’ in het Noorden lijkt echter dat er in veel noordelijke gemeenten, waaronder Groningen, geen gemeenteraadsverkiezingen waren vanwege gemeentelijke herindelingen. Ook in Leeuwarden klonk het luid ‘nee’ af (63,2 procent ­tegen). In gemeenten waar alleen het referendum werd gehouden, hadden de nee-stemmers een duidelijke meerderheid van 57 procent.

Kiezers moesten in deze gemeenten speciaal voor het referendum naar de stembus komen. Het is aannemelijk dat de tegenstanders meer uitgesproken waren dan de voorstanders en daardoor meer gemotiveerd om hun stem te doen gelden, zegt Peter Kanne van I&O Research. ‘Deze groep is speciaal naar de stembus gekomen om de wet tegen te houden.’ Het zou kunnen verklaren waarom zelfs in een vrij rechtse gemeente als Geldermalsen (ook geen raadsverkiezingen) een krappe meerderheid tegen stemde, anders dan in gemeenten met een vergelijkbare politieke kleur.

De opkomst bij het referendum was in de 45 gemeenten zonder gemeenteraadsverkiezingen aanzienlijk lager: net 30 procent, versus 51,5 procent landelijk, wat vrij hoog is voor een referendum. ‘De raadsverkiezingen hebben een matigend effect gehad’, zegt Kanne. ‘In die gemeenten hebben kiezers wellicht gedacht: ik geloof het wel en volg mijn partij.’ 

Want ook partijpolitieke voorkeuren werken door in de referendumuitslag. In gemeenten waar de regeringspartijen – die de nieuwe wet propageerden – op veel steun konden rekenen, zoals in Apeldoorn, kreeg ook de inlichtingendienstenwet instemming. In plaatsen waar GroenLinks – ‘stem tegen de sleepwet’ – scoorde (Amsterdam, Utrecht, Deventer, Zutphen, Nijmegen), keerde de bevolking zich ertegen.

Op het platteland en in provinciesteden werd hoofdzakelijk voor gestemd. Ook in noordelijke gemeenten waar wél lokale verkiezingen waren, zoals in Stadskanaal en Emmen, wijkt de referendumuitslag niet sterk af van het landelijk beeld.

Opvallend is het ‘rode’ Limburg, alsook de tegenstem in Rotterdam (57,4 procent) en Den Haag (53,9 procent). In kleinere en grotere gemeenten die gedomineerd worden door lokale partijen is doorgaans ook tegen de inlichtingendienstenwet gestemd. Een mogelijke verklaring is de weerzin die deze plaatselijke bewegingen uitdragen tegen ‘de gevestigde orde’. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden